Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran không chỉ làm gia tăng bất ổn địa chính trị ở Trung Đông mà còn phơi bày những “điểm nghẽn” trong mạng lưới hàng không toàn cầu, nơi các hành lang bay chiến lược dễ dàng bị gián đoạn khi khủng hoảng bùng phát.
Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran vào sáng 28/2, các hãng hàng không trên khắp thế giới đang phải đối mặt đồng thời với ba cú sốc lớn: không phận bị thu hẹp nghiêm trọng, chi phí nhiên liệu tăng mạnh và nhu cầu du lịch bị đảo lộn. Khi ba yếu tố này kết hợp với nhau, toàn bộ hệ thống vận tải hàng không đặc biệt là các tuyến bay giữa châu Á và châu Âu đã rơi vào tình trạng gián đoạn chưa từng có kể từ sau đại dịch Covid-19.
.jpg)
Không phận hàng không bị bó hẹp
Cuộc xung đột tại Trung Đông đã nhanh chóng làm đảo lộn mạng lưới bay quốc tế. Những tuyến đường bay được thiết kế và tối ưu hóa phải thay đổi chỉ trong vài ngày. Theo công ty phân tích Cirium Ltd., hơn 46.000 chuyến bay theo lịch trình đến và đi từ Trung Đông đã bị hủy trong giai đoạn từ ngày 28/2 đến ngày 11/3.
Trong hơn hai thập kỷ qua, các hãng hàng không vùng Vịnh đã xây dựng chiến lược phát triển dựa trên vị trí địa lý đặc biệt của khu vực. Các trung tâm trung chuyển như Dubai, Abu Dhabi và Doha đã trở thành những mắt xích quan trọng trong mạng lưới bay toàn cầu, kết nối châu Á với châu Âu, châu Phi và Bắc Mỹ.
Mô hình trung chuyển này cho phép các hãng hàng không vùng Vịnh khai thác hiệu quả các chuyến bay đường dài bằng cách tập trung lưu lượng hành khách vào các “siêu hub”. Tuy nhiên, khi xung đột bùng nổ, chính cấu trúc mạng lưới này lại khiến toàn hệ thống trở nên dễ tổn thương.
Hàng chục nghìn hành khách bị mắc kẹt tại các sân bay trong khu vực, trong khi hàng trăm máy bay không thể vận hành theo kế hoạch. Ngay cả khi một số sân bay trong khu vực bắt đầu khôi phục hoạt động, triển vọng trở lại lịch trình bình thường của các hãng hàng không vẫn còn rất bất định.
Một trong những hãng chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất là Emirates – hãng hàng không quốc tế lớn nhất thế giới. Hãng hiện đang khai thác lịch trình bay giảm đáng kể với số lượng điểm đến ít hơn so với thông lệ.
.jpg)
Tác động lớn nhất của cuộc xung đột còn nằm ở việc thu hẹp các hành lang không phận quốc tế. Trước đó, nhiều hãng hàng không đã tránh không phận Nga sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022. Khi đó, các tuyến bay giữa châu Á và châu Âu đã chuyển hướng xuống phía nam, đi qua Trung Đông.
Tuy nhiên, khi xung đột lan rộng sang Iran và vùng Vịnh, các tuyến bay thay thế này cũng bị đóng lại. Hệ quả là nhiều chuyến bay quốc tế phải dồn qua một hành lang không phận hẹp chạy qua Georgia và Azerbaijan.
Azerbaijan thậm chí đã tạm thời đóng cửa một số khu vực không phận, chỉ để lại một dải không gian bay dài khoảng 50 dặm cho máy bay đi qua. Điều này tạo ra tình trạng tắc nghẽn chưa từng có trong lịch sử hàng không hiện đại.
Những hạn chế này khiến nhiều chuyến bay phải kéo dài thêm hàng giờ. Đối với một số tuyến bay từ Ấn Độ, tình hình còn phức tạp hơn khi các hãng hàng không cũng phải tránh không phận Pakistan.
Emirates cho biết hầu hết các chuyến bay của hãng hiện phải kéo dài thêm hơn một giờ do phải tránh không phận Iran, Iraq và vùng Vịnh. Thời gian bay dài hơn đồng nghĩa với việc máy bay phải mang thêm nhiên liệu, một loại chi phí đáng kể trong bối cảnh giá năng lượng đang tăng mạnh.
Trong khi đó, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Qatar cho biết họ đã thiết lập các hành lang hàng không an toàn nhằm duy trì hoạt động bay trong bối cảnh các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn.
Theo dữ liệu từ Cirium, cuộc khủng hoảng đã làm giảm tới 10% công suất vận tải hàng không toàn cầu vào đầu tháng này, cú sốc lớn nhất đối với ngành kể từ đại dịch Covid-19.
.jpg)
Cú sốc dầu và áp lực chi phí
Không chỉ đối mặt với những thách thức về mạng lưới bay, các hãng hàng không còn phải chịu áp lực tài chính khi giá năng lượng tăng mạnh.
Cuộc xung đột đã khiến eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu bị đóng cửa. Điều này buộc các nhà sản xuất lớn ở vùng Vịnh phải cắt giảm sản lượng, đẩy giá dầu thô cùng các sản phẩm năng lượng như dầu diesel và nhiên liệu máy bay tăng vọt.
Trong cấu trúc chi phí của ngành hàng không, nhiên liệu thường chiếm từ 25% đến 35% tổng chi phí khai thác. Vì vậy, những biến động mạnh của thị trường năng lượng có thể nhanh chóng làm thay đổi lợi nhuận của toàn ngành.
Theo Bloomberg Intelligence, ba hãng hàng không lớn của Trung Quốc và hãng IndiGo của Ấn Độ nằm trong số những hãng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ biến động giá nhiên liệu. Trong khi đó, Cathay Pacific Airways cho biết họ đã phòng ngừa rủi ro cho khoảng 30% lượng nhiên liệu dự kiến tiêu thụ trong thời gian ngắn sắp tới.
Trước áp lực chi phí ngày càng lớn, nhiều hãng hàng không trên thế giới đã công bố tăng giá vé hoặc áp dụng phụ phí nhiên liệu.
AirAsia đã điều chỉnh giá vé và phụ phí nhiên liệu nhưng chưa công bố mức cụ thể.
Air India và Air India Express bắt đầu áp dụng phụ phí nhiên liệu từ ngày 12/3. Theo đó, phụ phí 399 rupee (4,35 USD) được cộng thêm vào các chuyến bay nội địa và các dịch vụ đến Nam Á, Tây Á và Trung Đông. Phụ phí đến Đông Nam Á tăng từ 40 USD lên 60 USD, trong khi phụ phí đến châu Phi tăng từ 60 USD lên 90 USD. Từ ngày 18/3, phụ phí đến châu Âu tăng từ 25 USD lên 125 USD và đến Bắc Mỹ và Úc tăng từ 50 USD lên 200 USD.
Air New Zealand cũng cho biết họ sẽ tăng giá vé và tạm ngừng dự báo lợi nhuận do chi phí nhiên liệu tăng mạnh.
Hong Kong Airlines tăng phụ phí nhiên liệu từ ngày 12/3 trên một loạt các tuyến bay, bao gồm mức tăng 35%, tương đương HK$100 (12,80 USD), đến Maldives, Nepal và Bangladesh. Mức phí đối với các điểm đến đường dài bao gồm Australia và Bắc Mỹ sẽ tăng HK$150 lên HK$739.
Japan Airlines đã áp dụng phụ phí nhiên liệu trên các tuyến quốc tế, cho biết họ không có kế hoạch thay đổi phí trước ngày 1 tháng 4. Trong khi Thai Airways dự kiến tăng giá vé từ 10% đến 15% để bù đắp chi phí nhiên liệu tăng cao.
Hãng hàng không giá rẻ của Na Uy, Norse Atlantic cho biết giá dầu tăng cao có thể sẽ được phản ánh trong giá vé hoặc dưới dạng phụ phí cụ thể.
Qantas cũng cho biết giá vé quốc tế của hãng đã tăng trung bình khoảng 5%, trong bối cảnh giá nhiên liệu máy bay tăng tới 150% chỉ trong hai tuần.
Hãng hàng không Scandinavia (SAS) đã đưa ra những điều chỉnh giá tạm thời liên quan đến nhiên liệu do giá dầu tăng nhanh.
Theo phân tích dữ liệu của Google Flights tính đến ngày 12/3, một vé khứ hồi hạng phổ thông từ Sydney đến London trong giai đoạn 3–10/4 đã tăng hơn 80% trong hai tuần qua. Vé hạng thương gia trên cùng tuyến bay tăng khoảng 40%.
Trong khi đó, vé khứ hồi hạng phổ thông từ Singapore đến London đã tăng gần gấp ba lần.
Một vé hạng thương gia của Cathay Pacific từ Sydney đến London thậm chí có giá lên tới 28.000 USD cho hành trình khởi hành ngày 31/3 và trở về ngày 10/4.
Đại diện Cathay Pacific cho biết: “Sự biến động giá vé hiện tại phản ánh sự mất cân bằng cung cầu ngắn hạn khi hành khách ưu tiên các tuyến đường thay thế sau những gián đoạn gần đây tại các trung tâm trung chuyển lớn ở Trung Đông.”
.jpg)
Du lịch toàn cầu đảo lộn
Những biến động trong ngành hàng không đang nhanh chóng lan sang lĩnh vực du lịch và kinh doanh quốc tế.
Kayra Gunawan, sinh viên 21 tuổi người Indonesia đang học tại Anh, đã hủy chuyến bay của Emirates về Jakarta, quá cảnh qua Dubai. “Tôi sẽ không quay lại vì không muốn làm gia đình mình quá lo lắng. Tôi cũng sợ bom nữa", Gunawan nói.
Theo công ty tư vấn Roland Berger, khoảng một phần ba lưu lượng hành khách giữa châu Á và châu Âu tương đương khoảng 40 triệu hành khách mỗi năm đi qua khu vực vùng Vịnh. Khi nhiều chuyến bay trong số đó không thể hoạt động, giá vé trên các tuyến tránh Trung Đông đã tăng vọt, khiến một số du khách không đủ khả năng chi trả.
Ông Ajay Prakash, Giám đốc điều hành của Nomad Travels, cho biết: “Tâm trạng trong ngành và giữa những người đi du lịch rất ảm đạm. Giá vé quá cao. Điều này đang cản trở mọi hoạt động du lịch hiện nay.”
Theo ông, số lượng yêu cầu đặt tour từ khách hàng chủ yếu là các doanh nghiệp vừa và nhỏ đã giảm 50% chỉ trong vài ngày.
Một trong những thị trường chịu ảnh hưởng nặng nề nhất phải kể đến Ấn Độ. Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), khoảng 40% chuyến bay quốc tế khởi hành từ Ấn Độ đi qua Trung Đông.
Bên cạnh đó, lượng đặt vé từ Trung Quốc đến Trung Đông cũng đã giảm 40% so với tuần trước. Ngược lại, nhu cầu bay đến Đông Nam Á tăng mạnh, khi lượng đặt vé từ Trung Quốc đến Thái Lan tăng hơn 20% trong tháng này.
Trong nhiều thập kỷ, ngành hàng không đã xây dựng một mạng lưới kết nối toàn cầu cực kỳ hiệu quả, giúp rút ngắn khoảng cách giữa các châu lục và thúc đẩy thương mại quốc tế. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng Trung Đông hiện nay cho thấy hệ thống này vẫn phụ thuộc sâu sắc vào sự ổn định địa chính trị và khả năng tiếp cận các hành lang không phận chiến lược.
Sau khi không phận Nga đóng cửa và các tuyến qua Iran, vùng Vịnh gián đoạn, hàng không toàn cầu đang phải thích ứng với thực tế: chỉ vài điểm nghẽn địa chính trị cũng đủ làm đảo lộn mạng lưới bay.
.jpg "Hàng không thế giới rục rịch tăng giá vé do chi phí nhiên liệu bay \"phi mã\"")
