Ban ngày chở khách, chở cán bộ; ban đêm vận chuyển vũ khí, thuốc men, thương binh. Nhiều phi công dân dụng đã trực tiếp chiến đấu và hy sinh trên bầu trời Tổ quốc trong những năm tháng khói lửa
Ngành hàng không cùng lúc thực hiện 2 nhiệm vụ
Những năm 1960–1975, quy mô Hàng không dân dụng Việt Nam còn rất nhỏ. Đội bay chủ yếu gồm những chiếc máy bay Li-2 (phiên bản Liên Xô của DC-3), An-2, Il-14, An-24. trực thăng Mi-4, Mi-8...
Trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, hoạt động hàng không dân dụng gắn chặt với nhiệm vụ quốc phòng. Có những phi công ban ngày chở khách, cán bộ và chuyên gia; ban đêm lại vận chuyển vũ khí, thuốc men, thương binh đến các sân bay dã chiến.
Nhiều người được biên chế trong các đơn vị quân đội, vừa thực hiện nhiệm vụ vận tải hàng không, vừa sẵn sàng nhận lệnh chiến đấu. Khi các vùng đất được giải phóng, những chuyến bay tiếp tục mở đường, đưa người và hàng hóa đến các địa bàn mới.
Trong khói lửa chiến tranh, ranh giới giữa phi công dân dụng và phi công quân sự không rõ ràng như hiện nay. Các kỹ sư, thợ máy còn nghiên cứu cải tiến máy bay vận tải, lắp thêm vũ khí để có thể tham gia chiến đấu khi cần thiết.
Mỗi chuyến bay khi ấy đều đối mặt với nhiều hiểm nguy. Để tránh bị phát hiện, phi công có lúc phải bay ban đêm mà không bật đèn, bám sát địa hình để tránh radar hoặc hạ cánh xuống những đường băng đất trong điều kiện thiếu thiết bị dẫn đường.
Không ít chuyến được thực hiện trong thời tiết xấu, địa hình hiểm trở, trong khi máy bay chưa có các hệ thống dẫn đường và cảnh báo hiện đại.
Không chỉ phi công, nhiều thành viên khác như dẫn đường, điện đài viên, cơ giới trên không, thợ máy và tiếp viên kỹ thuật cũng hy sinh khi máy bay gặp nạn hoặc bị trúng bom trong quá trình làm nhiệm vụ. Nhiều người sau đó đã được công nhận là liệt sĩ.
Trong những chiến công của lực lượng không quân vận tải - hàng không dân dụng, trận tập kích căn cứ radar Pa Thí trên đất Lào ngày 12/1/1968 được xem là một trong những trận đánh táo bạo và đặc biệt nhất.
Người chỉ huy biên đội là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Phan Như Cẩn. Khi đó, ông là tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn vận tải thuộc Trung đoàn 919 - trung đoàn không quân vận tải và hàng không dân dụng đầu tiên của Việt Nam.
Căn cứ Pa Thí nằm trên một đỉnh núi thuộc tỉnh Houaphanh, Lào, được Mỹ bố trí hệ thống radar TSQ-81 hiện đại. Hệ thống này phục vụ dẫn đường cho các máy bay F-105, F-4 và B-52 đánh phá miền Bắc, đồng thời theo dõi hoạt động của không quân Việt Nam.
Với khả năng hỗ trợ các đợt không kích trong nhiều điều kiện thời tiết, Pa Thí được ví như “con mắt thần” của không quân Mỹ tại Đông Dương. Vì vậy, việc vô hiệu hóa căn cứ này mang ý nghĩa chiến lược.
Sáng 12/1/1968, bốn máy bay An-2 cất cánh từ sân bay Gia Lâm. Mỗi chiếc mang khoảng 32 quả rocket cùng hơn 20 quả đạn cối đã được cải tiến để có thể thả từ trên không.
An-2 vốn là máy bay vận tải cánh quạt hạng nhẹ, tốc độ khoảng 190km/h, không được thiết kế cho nhiệm vụ chiến đấu. Việc sử dụng loại máy bay này để tập kích một căn cứ radar hiện đại vì thế tạo nên yếu tố bất ngờ.
Để tránh radar đối phương, đội hình phải bay thấp, men theo các sườn núi và thung lũng. Đến khoảng 13h, biên đội tiếp cận mục tiêu. Phi công Phan Như Cẩn dẫn đầu đội hình, phát lệnh tiến công.
Chiếc An-2 do ông điều khiển phóng loạt rocket đầu tiên, sau đó thả đạn cối xuống căn cứ. Ba máy bay còn lại lần lượt tiếp cận, tiếp tục công kích mục tiêu.
Trận đánh đã làm hư hại một phần trận địa, gây thiệt hại cho cơ sở vật chất và khiến hoạt động của hệ thống radar tại Pa Thí bị gián đoạn trong một thời gian.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, biên đội rời mục tiêu và trở về trong điều kiện địa hình núi non hiểm trở. Trên đường bay, hai máy bay An-2 mang số hiệu 664 và 665 gặp nạn sau khi ra khỏi một khe núi.
Toàn bộ thành viên tổ bay trên hai máy bay đều hy sinh, trong đó có biên đội trưởng Phan Như Cẩn.
Sự ra đi của ông cùng đồng đội là mất mát lớn đối với Trung đoàn 919 và lực lượng không quân vận tải - hàng không dân dụng.
Họ đã trực tiếp tham gia một nhiệm vụ chiến đấu đặc biệt bằng những máy bay vốn được sử dụng để vận chuyển người và hàng hóa.
Trận đánh căn cứ Pa Thí mãi lưu danh khi lực lượng thực hiện thuộc Không quân vận tải – Hàng không dân dụng, không phải phi đội tiêm kích. Máy bay An-2 vốn chỉ là máy bay vận tải hạng nhẹ nhưng được cải tiến để mang rocket và bom cối.
Trận đánh thể hiện tính sáng tạo, táo bạo trong việc sử dụng phương tiện sẵn có để tập kích một mục tiêu chiến lược, thể hiện tinh thần anh dũng, gan dạ, quả cảm của những phi công dân dụng.
Phi công Phan Như Cẩn được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tại Bảo tàng Hàng không và trong truyền thống của Trung đoàn 919, ông được coi là một trong những biểu tượng của lớp phi công vận tải – hàng không dân dụng vừa làm nhiệm vụ hàng không, vừa trực tiếp chiến đấu trong kháng chiến chống Mỹ.
Ngành hàng không dân dụng Việt Nam ra đời trong hoàn cảnh chiến tranh, trưởng thành trong đạn bom, khói lửa. Những phi công dân dụng thế hệ đầu tiên đã hi sinh anh dũng trên bầu trời quê hương, hi sinh để bầu trời Đất nước trở thành bầu trời hòa bình.
Ngày Thương binh Liệt sĩ 27/7 là dịp tưởng nhớ, tri ân các anh hùng liệt sỹ ngành hàng không nói riêng và những anh hùng liệt sỹ cả nước nói chung, những người anh hùng đã hy sinh vì nền độc lập tự do của dân tộc.
