Là máy bay ném bom tàng hình thực hiện những nhiệm vụ bay dài nhất trong lịch sử hàng không quân sự, Northrop Grumman B-2 Spirit buộc phi hành đoàn phải duy trì sự tỉnh táo trong nhiều chục giờ liên tục.
Để làm được điều đó, bên trong khoang lái của “cánh bay tàng hình” này được bố trí những không gian và tiện nghi đặc biệt, phục vụ trực tiếp cho việc nghỉ ngơi, luân phiên ca trực và bảo đảm an toàn nhiệm vụ.
Phi hành đoàn của máy bay ném bom tàng hình Northrop Grumman B-2 Spirit thuộc Không quân Hoa Kỳ nổi tiếng với việc thực hiện những nhiệm vụ bay dài nhất trong lịch sử hàng không quân sự. Trong các chiến dịch chống khủng bố của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh, đã từng có một tổ bay trên chiếc “Spirit of America” hoàn thành những nhiệm vụ mang tính kỷ lục mà nhiều thập kỷ trước chỉ mới là mục tiêu lý thuyết.
Khi phải bay vòng quanh thế giới như một phần của kế hoạch tác chiến, việc ngủ và nghỉ ngơi trở nên cực kỳ quan trọng, không chỉ cho hiệu suất làm việc mà còn cho sự an toàn của nhiệm vụ.
Bên trong khoang lái có hình dáng khá “kỳ lạ” của B-2 Spirit là một cách bố trí rất đặc biệt. Buồng lái có thiết kế phình rộng và đủ không gian để phi công có thể đứng phía sau khu vực điều khiển chính và hệ thống điện tử hàng không. Ở đó có một chiếc giường nhỏ kiểu dã chiến để nghỉ ngơi, cùng với một lò vi sóng mini để hâm nóng thức ăn. Thậm chí còn có một nhà vệ sinh nhỏ có thể sử dụng ngay trong khi bay.
Điều đáng kinh ngạc là chiếc “cánh bay tàng hình” này, nhờ vào hệ thống máy tính và tự động hóa cực kỳ tiên tiến, chỉ cần một phi công điều khiển tại một thời điểm trong giai đoạn bay hành trình. Trong những nhiệm vụ dài như một cuộc “chạy marathon trên không” như vậy, các thành viên phi hành đoàn sẽ chia nhau ca trực, luân phiên làm việc và ngủ nghỉ, nhằm duy trì sự tỉnh táo và hiệu quả cao nhất trong suốt toàn bộ nhiệm vụ.
Góc nhìn từ độ cao 30.000 feet
Các tiện nghi ngủ nghỉ trên máy bay là yếu tố thiết yếu để duy trì hiệu suất làm việc của phi công. Nhờ mức độ tự động hóa cao của B-2, trong những giai đoạn bay không quan trọng, một phi công có thể giám sát hoạt động bay trong khi người còn lại nghỉ ngơi. Một khu vực ngủ nhỏ, dài khoảng 6 feet (gần 1,8 mét), được bố trí trên sàn ngay phía sau ghế phóng.
Trong khi ở những nhiệm vụ trước đây, một số phi công từng phải “ứng biến” bằng cách dùng ghế xếp dã ngoại để ngủ, thì hiện nay hầu hết sử dụng giường gấp hoặc giường dã chiến được cải tiến. Ngoài ra, buồng lái còn được trang bị một tủ lạnh mini, một lò vi sóng nhỏ và một nhà vệ sinh hóa học, giúp phi công đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt cơ bản, duy trì đủ nước và dinh dưỡng trong những nhiệm vụ kéo dài.
Việc luân phiên nghỉ ngơi của tổ bay được lên kế hoạch cực kỳ chặt chẽ, với mỗi phi công có những khoảng nghỉ ngắn từ 2 đến 3 giờ để đảm bảo luôn ở trạng thái tỉnh táo cho nhiệm vụ. Tuy nhiên, trong các giai đoạn then chốt như cất cánh, tiếp nhiên liệu trên không, triển khai vũ khí và hạ cánh, cả hai phi công đều phải ngồi đúng vị trí để bảo đảm an toàn vận hành.
Để duy trì nhịp sinh học lành mạnh, các phi công làm việc cùng với các nhà sinh lý học hàng không vũ trụ nhằm đồng bộ đồng hồ sinh học (chu kỳ thức – ngủ) của họ với lịch trình nhiệm vụ từ rất sớm.
Quản lý sự mệt mỏi cũng là một phần cực kỳ quan trọng trong vận hành B-2. Các bác sĩ hàng không có thể kê “go pills” – thường là các chất kích thích thuộc nhóm amphetamine – để giúp phi công duy trì sự tỉnh táo, đặc biệt là sau khi cảm giác hưng phấn ban đầu của nhiệm vụ đã giảm xuống. Bên cạnh đó, việc cung cấp đủ nước và dinh dưỡng cho phi công luôn được ưu tiên, với các bữa ăn dễ tiêu hóa nhằm duy trì năng lượng và hạn chế khó chịu đường tiêu hóa.
Hệ thống điều khiển bay tiên tiến của B-2 giúp giảm đáng kể gánh nặng nhận thức cho phi công đang trực khi người còn lại nghỉ ngơi, từ đó cho phép họ tập trung tốt hơn và nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ.
Quản lý nguồn lực tổ bay
Mục tiêu của quản lý nguồn lực tổ bay (Crew Resource Management – CRM) trong môi trường vận hành của B-2 Spirit là tối đa hóa hiệu suất con người trong những nhiệm vụ thường kéo dài hơn 40 giờ. Khi tổ bay chỉ có hai người, gồm Phi công (ngồi ghế trái) và Chỉ huy nhiệm vụ (ngồi ghế phải), thì làm việc nhóm hiệu quả chính là “lá chắn” quan trọng nhất để chống lại những tác động nghiêm trọng của sự mệt mỏi cực độ.
Các phi công dành nhiều tuần để lên kế hoạch không chỉ cho đường bay, mà còn cho việc phân công nhiệm vụ: ai làm gì, vào thời điểm nào. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy trình kiểm tra chéo trong những giai đoạn then chốt của nhiệm vụ như tiếp nhiên liệu trên không, cũng như lập kế hoạch chi tiết cho các ca ngủ luân phiên.
Khi một phi công nghỉ ngơi, người còn lại sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm giám sát toàn bộ hệ thống của máy bay. Nhờ sử dụng các hệ thống bay tự động và các bản cập nhật nhiệm vụ kỹ thuật số, khối lượng nhập liệu thủ công được giảm thiểu, giúp phi công có thêm “dung lượng tinh thần” để duy trì khả năng nhận thức tình huống và theo dõi tổng thể nhiệm vụ một cách hiệu quả hơn.
Các tổ bay B-2 được huấn luyện mô phỏng rất khắt khe, bao gồm cả những buổi mô phỏng liên tục suốt 24 giờ không nghỉ. Điều này cho phép họ luyện tập CRM (quản lý nguồn lực tổ bay) trong trạng thái mệt mỏi, từ đó hiểu rõ cách khả năng ra quyết định cá nhân và phong cách giao tiếp của mình thay đổi như thế nào sau nhiều giờ thức liên tục.
Trong những tình huống có áp lực cao, chẳng hạn như tiếp nhiên liệu ban đêm kiểu “mù” (khi cần tiếp nhiên liệu không nằm trong tầm nhìn trực tiếp), các phi công phải dựa vào việc giao tiếp bằng lời nói liên tục và những tín hiệu hình ảnh đã được ghi nhớ để giữ cho máy bay an toàn.
Công nghệ hỗ trợ tổ bay
Hệ thống điều khiển bay tiên tiến của B-2 có nhiệm vụ duy trì sự ổn định cho cánh bay khổng lồ và thực hiện các thao tác bay cơ bản. Mức độ tự động hóa này cho phép một phi công có thể an toàn giám sát máy bay trong khi người còn lại nghỉ ngơi.
Các màn hình hiển thị hiện đại, như Vertical Situation Display (VSD – màn hình tình huống theo phương thẳng đứng), giúp chuyển đổi những dữ liệu phức tạp thành hình ảnh trực quan, dễ hiểu. Nhờ đó, phi công vừa quay lại ghế lái có thể nhanh chóng nắm bắt lại tình hình bay.
B-2 Spirit được trang bị một loạt công cụ hỗ trợ “hiệu suất con người” nhằm giúp tổ bay hai người có thể hoạt động trong những nhiệm vụ kéo dài hơn 44 giờ. Những công cụ này được thiết kế để kiểm soát áp lực sinh lý và tâm lý cực lớn. Trong suốt chuyến bay, tổ bay phải chịu tiếng ồn động cơ liên tục, và khu vệ sinh thì không có cửa hay không gian riêng tư.
Toàn bộ khoang sinh hoạt của tổ bay chỉ rộng khoảng 25 feet vuông (xấp xỉ 2,3 m²). Để có thể duỗi người và thay đổi tư thế trong những chuyến bay kéo dài trên 30 giờ, ghế phóng (ejection seat) được thiết kế với khả năng điều chỉnh cực kỳ linh hoạt, thậm chí có thể ngả ra gần như 180 độ.
Dùng thuốc kích thích để giữ tỉnh táo
Cả hai phi công đều phải ngồi điều khiển trong những giai đoạn quan trọng của chuyến bay. Điều này bao gồm lúc cất cánh, tiếp nhiên liệu trên không, hoặc bất cứ thời điểm nào có khả năng sử dụng vũ khí. Khi yêu cầu nhiệm vụ quá khắc nghiệt, Không quân Mỹ sẽ kê đơn dextroamphetamine để giúp tổ lái duy trì sự tập trung khi thực hiện các thao tác tinh vi hoặc bay qua không phận thù địch, đồng thời chống lại tác động của tình trạng mệt mỏi cực độ.
Trước khi được phép sử dụng thuốc trong chuyến bay, mỗi phi công phải “thử nghiệm trên mặt đất” dưới sự giám sát y tế để đảm bảo không có phản ứng phụ bất lợi. Thuốc được cấp với liều lượng thấp vì đây là chất kích thích rất mạnh đối với hệ thần kinh trung ương. Ngay cả sau 48 giờ thiếu ngủ, nó vẫn rất hiệu quả trong việc đưa chức năng nhận thức trở về mức bình thường và đã được sử dụng như một tiêu chuẩn trong nhiều thập kỷ.
“Go pills” không bao giờ được sử dụng như biện pháp đầu tiên để chống lại sự mệt mỏi; chúng chỉ được dùng khi các phương pháp khác như uống cà phê, vận động nhẹ và chợp mắt trên máy bay đã không còn hiệu quả. Không quân Mỹ cũng đã phát triển các loại thuốc kích thích “duy trì tỉnh táo” thế hệ mới để hỗ trợ tổ lái hai người trên các chuyến bay ném bom kéo dài hơn 12 giờ. Những loại này có tác dụng nhẹ hơn nhưng đi kèm với ít rủi ro và tác dụng phụ hơn.
Theo các nghiên cứu về nhiệm vụ tác chiến của B-2, trong những chuyến bay ngắn hơn (khoảng 17 giờ), phi công sử dụng dextroamphetamine tới 97% thời gian, vì đặc thù nhiệm vụ khiến họ rất khó có cơ hội ngủ nghỉ. Ngược lại, trong những nhiệm vụ cực kỳ dài, tỷ lệ sử dụng giảm xuống còn 58%, do phi công dựa nhiều hơn vào các ca nghỉ ngơi và ngủ luân phiên đã được lên lịch sẵn trên không.
Hỗ trợ bổ sung cho tổ bay
Phi công còn được cấp “No-Go Pills”, tức là các loại thuốc an thần như Ambien, nhằm làm giảm tác dụng của thuốc kích thích và đảm bảo họ có thể ngủ được khi nhiệm vụ cho phép. Những loại thuốc này giúp phi công “thiết lập lại” nhịp sinh học (đồng hồ sinh học) bằng cách buộc cơ thể đi vào giấc ngủ trong thời gian nghỉ ca trên máy bay hoặc ngay sau khi kết thúc nhiệm vụ.
Chúng thường được khuyến nghị sử dụng trong các “điều kiện ngủ không thuận lợi”, khi di chuyển nhanh qua nhiều múi giờ, hoặc khi cần điều chỉnh lịch ngủ cho các nhiệm vụ bay ban đêm. Tuy nhiên, đây được xem là biện pháp cuối cùng, chỉ dùng khi các phương pháp hành vi như giữ vệ sinh giấc ngủ tốt và điều chỉnh chế độ ăn uống không mang lại hiệu quả.
Sau khi sử dụng “no-go pill”, phi công bắt buộc phải tuân thủ một khoảng thời gian “không được bay” (DNIF – Do Not Fly) nghiêm ngặt để đảm bảo thuốc an thần đã được đào thải hoàn toàn khỏi cơ thể trước khi họ quay lại điều khiển máy bay. Không quân Mỹ áp dụng các chương trình giám sát rất chặt chẽ nhằm bảo đảm phi công luôn đủ thể lực và tinh thần cho các nhiệm vụ tấn công tầm xa.
Hiện nay, các chương trình nghiên cứu tiên tiến cũng đang phát triển những kỹ thuật không xâm lấn để đo đạc thụ động các chỉ số sinh lý. Điều này bao gồm việc theo dõi nhịp tim, nhịp thở, hoạt động não (EEG) và chuyển động của mắt để xác định thời điểm hiệu suất của phi công có thể suy giảm do mệt mỏi.
Việc sử dụng các thiết bị bay thông minh có tích hợp cảm biến cũng được nhấn mạnh trong quy trình vận hành. Những thiết bị này áp dụng phân tích dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) để phát hiện các bất thường do căng thẳng hoặc mất nước gây ra, đồng thời liên tục giám sát các dấu hiệu sinh tồn như nhiệt độ cơ thể và mức oxy trong máu.
Tổng quan về B-2
B-2 Spirit là máy bay ném bom hạng nặng tàng hình, đa nhiệm, tầm xa, có khả năng xuyên thủng các hệ thống phòng không hiện đại của đối phương. Tính đến tháng 1 năm 2026, nó vẫn là một thành phần chủ chốt trong bộ ba răn đe hạt nhân chiến lược của Hoa Kỳ.
B-2 sử dụng hệ thống điều khiển bay fly-by-wire điều khiển bằng máy tính với cấu hình bốn kênh dự phòng (quadruplex) để duy trì sự ổn định cho thiết kế “cánh bay” vốn dĩ không ổn định về mặt khí động học. Thiết kế “flying wing” độc đáo, không có thân máy bay truyền thống hay đuôi đứng, giúp làm lệch hướng sóng radar nhờ các bề mặt cong bán kính lớn, từ đó tăng khả năng tàng hình.
Thông số kỹ thuật
● Nhà sản xuất: Northrop Grumman
● Động cơ: 4 × General Electric F118-GE-100
● Lực đẩy: 17.300 pound (7.847 kg) mỗi động cơ
● Sải cánh: 172 feet (52,12 m)
● Chiều dài: 69 feet (20,9 m)
● Chiều cao: 17 feet (5,1 m)
● Trọng lượng rỗng: 160.000 pound (72.575 kg)
● Trọng lượng cất cánh tối đa: 336.500 pound (152.634 kg)
● Dung tích nhiên liệu: 167.000 pound (75.750 kg)
● Tải trọng vũ khí: 40.000 pound (18.144 kg)
● Tốc độ: Dưới tốc độ âm thanh cao (high subsonic)
● Tầm bay: Liên lục địa
● Trần bay: 50.000 feet (15.240 m)
● Giá thành mỗi chiếc: khoảng 1,157 tỷ USD (theo giá cố định năm tài khóa 1998)
Để duy trì khả năng tàng hình, B-2 mang toàn bộ vũ khí trong hai khoang vũ khí bên trong thân. Mặc dù tải trọng chính thức được công bố là 40.000 pound (18.144 kg), các thử nghiệm cho thấy nó có thể mang tới 60.000 pound đối với một số loại vũ khí hạng nặng đặc biệt.
B-2 được chứng nhận mang bom hạt nhân rơi tự do B61 và B83. Đặc biệt, bom xuyên phá hầm ngầm GBU-57 Massive Ordnance Penetrator (MOP) chỉ có thể được triển khai tác chiến bởi B-2.
Để tránh gây nhiễu cho các vệ tinh thương mại, radar đa chế độ AN/APQ-181 đã được nâng cấp lên dạng radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA).
