Trong bối cảnh chuyển đổi số lan rộng và nhu cầu tối ưu hóa chuỗi cung ứng ngày càng cấp thiết, việc thử nghiệm và ứng dụng máy bay không người lái (UAV) vào phát triển kinh tế tầm thấp đang nổi lên như một hướng đi giàu tiềm năng.
Tại tỉnh Điện Biên - địa phương có địa hình đồi núi chia cắt, dân cư phân tán, khoảng cách tiếp cận dịch vụ và chi phí logistics chặng cuối còn cao. Những đặc điểm này làm gia tăng độ biến động về thời gian vận chuyển và chi phí phân phối, ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng dịch vụ công, khả năng tiếp cận y tế, cũng như hiệu quả chuỗi cung ứng nông nghiệp của tỉnh.
Chính vì vậy, việc xây dựng đề án thí điểm phát triển kinh tế tầm thấp thông qua UAV không chỉ mang ý nghĩa giải bài toán thực tiễn tại chỗ, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn khi hình thành một mô hình tham chiếu để các địa phương khác học tập, nhân rộng.
Mới đây, tại buổi làm việc về xây dựng Đề án thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế tầm thấp, ứng dụng UAV tại Điện Biên diễn ra ngày 3/4 với sự tham gia của lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Quốc phòng, UBND tỉnh cùng các doanh nghiệp, đơn vị liên quan đã cho thấy quyết tâm chính trị rõ ràng trong việc tiếp cận một lĩnh vực còn khá mới mẻ nhưng nhiều còn nhiều dư địa phát triển này.
Theo đó, UAV được định vị là một thành phần trong hệ thống logistics hiện đại, đóng vai trò rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí, giảm tổn thất sau thu hoạch và nâng cao giá trị hàng hóa.
Phát biểu tại buổi làm việc, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh, kinh tế tầm thấp là lĩnh vực mới, có tính liên ngành cao và nhiều dư địa phát triển. Việc lựa chọn Điện Biên để xây dựng đề án không chỉ xuất phát từ điều kiện thực tế của một địa phương miền núi, địa hình chia cắt, mà còn nhằm hình thành mô hình tham chiếu cho các địa phương khác trong thời gian tới.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của đề án là không đặt trọng tâm vào câu hỏi “có bay được hay không”, mà chuyển sang “bay để làm gì, giải quyết bài toán gì và tạo ra giá trị gì cho địa phương và cho hoạt động quản lý”. Đây chính là cách tiếp cận mang tính thực tiễn mà Bộ Khoa học và Công nghệ muốn đặt vào đề án thí điểm lần này.
Đặc biệt, đề án tại Điện Biên là được thiết kế theo hướng “sandbox” - tức thử nghiệm có kiểm soát, triển khai từng bước trên các ứng dụng ưu tiên, đảm bảo có thể đo lường hiệu quả, chuẩn hóa quy trình và dữ liệu. Đây là cách tiếp cận phù hợp trong bối cảnh công nghệ mới, giúp giảm thiểu rủi ro và tạo điều kiện cho việc điều chỉnh chính sách linh hoạt. Thông qua quá trình thử nghiệm, các cơ quan quản lý có thể thu thập dữ liệu thực tiễn, từ đó hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản lý.
Bên cạnh đó, căn cứ pháp lý của đề án được xây dựng khá đầy đủ, bao gồm Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 và các nghị định, thông tư liên quan đến quản lý UAV và hoạt động bay. Đặc biệt, Nghị định 288/2025/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý tàu bay không người lái và phương tiện bay khác, Nghị định số 125/2015/NĐ-CP ngày 04/12/2015 của Chính phủ quy định chi tiết về quản lý hoạt động bay; Thông tư 39/2025/TT-BQP ngày 05 tháng 6 năm 2025 ban hành Danh mục tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với tàu bay không người lái, phương tiện bay khác... đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho việc quản lý tàu bay không người lái, quy định rõ về cấp phép, khu vực bay và trách nhiệm của các bên liên quan. Điều này giúp đảm bảo việc triển khai UAV không chỉ hiệu quả mà còn an toàn, phù hợp với yêu cầu quốc phòng, an ninh.
Về phía Bộ Quốc phòng, quan điểm xuyên suốt là ủng hộ chủ trương nhưng đặt yêu cầu cao nhất về an toàn và quản lý vùng trời. Thượng tướng Phạm Trường Sơn - Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam nhấn mạnh, mọi hoạt động thử nghiệm phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về khu vực cấm bay, hạn chế bay và quy trình giám sát. Các đơn vị như Quân khu 2, Quân chủng Phòng không - Không quân và Cục Tác chiến sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Khoa học và Công nghệ và địa phương để đảm bảo triển khai đúng quy định.
Xét về logic chuỗi giá trị, việc ứng dụng UAV trong logistics có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa đáng kể. Khi thời gian vận chuyển được rút ngắn và chi phí giảm xuống, tổn thất sau thu hoạch cũng giảm theo, giúp nâng cao chất lượng và giá trị hàng hóa. Điều này trực tiếp cải thiện thu nhập của người sản xuất, đồng thời tạo động lực mở rộng quy mô sản xuất. Khi sản xuất phát triển, nhu cầu về dịch vụ, hạ tầng và đầu tư cũng tăng lên, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương.
Không chỉ dừng lại ở vận chuyển, UAV còn có thể được tích hợp vào nhiều hoạt động khác như giám sát mùa vụ, thu thập dữ liệu môi trường, hỗ trợ phòng chống thiên tai. Những dữ liệu này, nếu được chuẩn hóa và khai thác hiệu quả, sẽ trở thành nguồn tài nguyên quan trọng phục vụ quản lý và ra quyết định. Đây cũng là một trong những mục tiêu của đề án: không chỉ tạo ra giá trị trước mắt mà còn xây dựng nền tảng dữ liệu cho phát triển lâu dài.
Chủ tịch UBND tỉnh Điện Biên Lê Văn Lương cho biết địa phương sẽ phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và doanh nghiệp để hoàn thiện đề án theo hướng khả thi, an toàn và hiệu quả. Mục tiêu không phải là triển khai ồ ạt, mà là từng bước hình thành mô hình phù hợp với điều kiện thực tế, có thể nhân rộng khi đã được kiểm chứng.
Từ góc độ chính sách, thành công của mô hình tại Điện Biên sẽ cung cấp những bài học quan trọng cho các địa phương khác, đặc biệt là các tỉnh miền núi, vùng sâu vùng xa. Những nơi này thường gặp khó khăn về hạ tầng nhưng lại có tiềm năng lớn về nông nghiệp và du lịch. Nếu UAV có thể giúp giải quyết bài toán logistics, giá trị kinh tế của các ngành này sẽ được nâng lên đáng kể.
Thực tế trên thế giới đã chứng minh hiệu quả của mô hình này. Tại Rwanda, công ty Zipline đã triển khai mạng lưới UAV vận chuyển máu và vật tư y tế đến các vùng sâu, vùng xa, rút ngắn thời gian giao hàng từ vài giờ xuống còn vài chục phút. Thành công này không chỉ giúp cứu sống hàng nghìn bệnh nhân mà còn đặt nền móng cho một hệ thống logistics hoàn toàn mới. Tương tự, tại Trung Quốc, các tập đoàn lớn như JD.com đã ứng dụng UAV trong giao hàng nông thôn, giúp giảm đáng kể chi phí và nâng cao hiệu quả vận hành.
Tại Việt Nam, dù chưa có nhiều mô hình quy mô lớn, nhưng một số thử nghiệm ban đầu đã cho thấy tiềm năng rõ rệt. Ở Lâm Đồng, UAV đã được sử dụng để phun thuốc bảo vệ thực vật và giám sát mùa vụ, giúp tiết kiệm chi phí lao động và nâng cao năng suất.
Trong lĩnh vực logistics, tại TP.HCM, Sở Khoa học và Công nghệ TP HCM phối hợp Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) và công ty CT UAV đã sử dụng UAV để giao hàng vượt biển. Theo đó, bưu kiện từ xã Cần Giờ có thể được giao tới phường Vũng Tàu trong 15 phút, thay vì hơn một tiếng, nhờ tuyến giao hàng vượt biển dài hơn 12 km đầu tiên bằng thiết bị bay UAV tại Việt Nam.
UAV đạt tốc độ bay trung bình 10-15 m/s, vận hành ở độ cao tối đa 200 m, trong hành lang bay rộng 300 m và bán kính an toàn 500 m tại điểm cất, hạ cánh. Thiết bị được trang bị camera giám sát hành trình và hệ thống tự hành, phục vụ vận chuyển bưu kiện, nhu yếu phẩm, dược phẩm và tài liệu. Với việc dùng UAV, thời gian giao hàng có thể giảm 80-90% so với vận chuyển đường bộ do không phụ thuộc phà, tàu hay tình trạng ùn tắc. So với đường thủy, thời gian rút ngắn khoảng ba lần.
Nhìn tổng thể, đề án thử nghiệm UAV tại Điện Biên không chỉ là một dự án công nghệ, mà là một bước đi chiến lược trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Từ một địa phương còn nhiều khó khăn, Điện Biên có cơ hội trở thành “phòng thí nghiệm” cho những giải pháp mới, từ đó đóng góp vào quá trình xây dựng chính sách và phát triển kinh tế tầm thấp của cả nước.
Nếu được triển khai thành công, mô hình này sẽ chứng minh rằng công nghệ không chỉ phục vụ các đô thị lớn hay khu vực phát triển, mà hoàn toàn có thể trở thành công cụ giúp thu hẹp khoảng cách vùng miền. UAV, trong trường hợp này, không chỉ là một phương tiện bay, mà là cầu nối đưa hàng hóa, dữ liệu và cơ hội đến gần hơn với những vùng đất còn nhiều tiềm năng chưa được khai phá.
Điện Biên, với vai trò tiên phong, đang đứng trước cơ hội tạo ra một tiền lệ quan trọng. Nếu những bước đi đầu tiên được thực hiện đúng hướng, đây sẽ không chỉ là câu chuyện của một địa phương, mà là khởi đầu cho một chương mới trong phát triển kinh tế số và logistics hiện đại tại Việt Nam.
