Các hãng hàng không hoạt động tại Trung Đông đang buộc phải rà soát và điều chỉnh lộ trình bay khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang quanh khu vực vùng Vịnh – một trong những hành lang hàng không quan trọng nhất thế giới.
Căng thẳng Mỹ - Iran leo thang
Quân đội Mỹ đã tăng tốc củng cố hiện diện quân sự tại Trung Đông trong nhiều tuần qua. Theo The New York Times, hàng chục máy bay tiếp nhiên liệu đã được điều động khẩn cấp, hơn 50 chiến đấu cơ bổ sung được triển khai, cùng hai nhóm tác chiến tàu sân bay với các tàu khu trục, tuần dương và tàu ngầm hộ tống.
Tàu sân bay USS Gerald R. Ford, sau khi hoàn tất nhiệm vụ tại vùng biển Caribbean, đang tiến về Địa Trung Hải để hội quân với USS Abraham Lincoln. Giới quân sự cho biết tàu Ford nhiều khả năng sẽ được triển khai gần bờ biển Israel nhằm tăng cường năng lực phòng thủ cho Tel Aviv và các thành phố khác.
Ngoài ra, Mỹ đã điều động thêm các hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot và THAAD để bảo vệ khoảng 30.000–40.000 binh sĩ đang đóng quân trong khu vực. Các tiêm kích F-35, F-22, F-16 và máy bay ném bom B-2 cũng được đặt trong trạng thái sẵn sàng cao hơn.
Tại Israel, chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu được cho là ủng hộ hành động nhằm làm suy yếu năng lực tên lửa của Tehran. Hai quan chức quốc phòng Israel cho biết các công tác chuẩn bị cho khả năng phối hợp tấn công với Mỹ đang được tiến hành, dù chưa có quyết định cuối cùng. Kế hoạch được mô tả là một chiến dịch kéo dài nhiều ngày nhằm gây sức ép buộc Tehran phải nhượng bộ trên bàn đàm phán.
Trong bối cảnh lo ngại nguy cơ xung đột quân sự gia tăng, Iran và Mỹ dự kiến tổ chức vòng đàm phán hạt nhân thứ ba vào ngày 26/2 tại Geneva. Thông tin này được Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi – nước trung gian cho các cuộc tiếp xúc gián tiếp xác nhận.
“Rất vui được xác nhận đàm phán Mỹ - Iran sẽ diễn ra tại Geneva vào 26/2, với nỗ lực tích cực nhằm tiến thêm một bước hướng tới hoàn tất thỏa thuận”, ông Albusaidi cho biết.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 22/2 bày tỏ sự lạc quan thận trọng, cho rằng các cuộc thương lượng gần đây đã phát đi “tín hiệu đáng khích lệ”, đồng thời nhấn mạnh Tehran sẵn sàng cho “mọi kịch bản có thể xảy ra”.
Hàng không khu vực chịu tác động trực tiếp
Những hoạt động quân sự và cảnh báo liên quan đến các cuộc tập trận trên lãnh thổ Iran đã khiến cơ quan hàng không phát đi khuyến cáo về ảnh hưởng tới các tuyến bay thương mại. Các hãng thường xuyên bay qua không phận Iran và khu vực lân cận đang chuẩn bị cho khả năng đổi hướng, chậm chuyến hoặc điều chỉnh đột xuất.
Vùng Vịnh là điểm giao cắt chiến lược giữa châu Âu, châu Á và châu Phi. Chỉ một hạn chế nhỏ tại đây cũng có thể tạo hiệu ứng dây chuyền lên các đường bay dài toàn cầu, đặc biệt là các tuyến châu Âu – châu Á và các chuyến bay nối trung tâm vùng Vịnh với Bắc Mỹ.
Dù chưa có lệnh đóng cửa không phận diện rộng, nhiều hãng đã kích hoạt kế hoạch dự phòng. Giải pháp phổ biến nhất là bay vòng để tránh các khu vực nhạy cảm, song điều này kéo theo chi phí đáng kể: Thời gian bay tăng thêm 2–3 giờ đối với máy bay thân rộng; Chi phí phát sinh: Theo tờ The National, mỗi giờ bay tăng thêm có thể tiêu tốn từ 6.000–7.500 USD.
Việc kéo dài hành trình làm gia tăng tiêu hao nhiên liệu, chi phí phi hành đoàn và rút ngắn thời gian quay vòng tàu bay, từ đó ảnh hưởng tới các chuyến nối tiếp trong ngày.
Các chuyên gia cảnh báo, nếu gián đoạn kéo dài, biên lợi nhuận vốn đã mỏng của ngành hàng không sẽ chịu áp lực lớn hơn, đặc biệt trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động cùng rủi ro địa chính trị.
Ernest Arvai, nhà phân tích tại AirInsight (Mỹ), nhận định: "Thiệt hại về doanh thu là khó tránh khỏi khi các chuyến bay bị trì hoãn hoặc hủy bỏ. Bên cạnh việc chi phí vận hành leo thang do phải bay vòng, các hãng bay còn lo ngại về việc hành khách 'quay lưng' với các đường bay qua vùng chiến sự, dẫn đến tỉ lệ ghế trống tăng cao."
Nhiều hãng quốc tế điều chỉnh khai thác
Không phận vùng Vịnh thuộc nhóm bận rộn nhất thế giới. Căng thẳng leo thang đã khiến một số hãng hàng không quốc tế tạm ngừng hoặc thay đổi lộ trình bay như biện pháp phòng ngừa.
Trong số này có Air France và KLM tạm dừng một số chuyến bay đến Trung Đông; British Airways tạm ngừng các chuyến bay tới Bahrain; còn Lufthansa Group điều chỉnh lộ trình, chuyển hướng bay vòng qua Iran/Iraq.
Việc thu hẹp hành lang bay có thể gây tắc nghẽn tại các vùng không phận lân cận, buộc cơ quan kiểm soát không lưu phải sắp xếp lại thứ tự hạ cánh và điều chỉnh độ cao. Khi nhiều hãng cùng chuyển hướng, áp lực lên các tuyến thay thế gia tăng, kéo theo chi phí nhiên liệu, nhân sự và điều hành cao hơn.
Bất ổn kéo dài, rủi ro lan rộng
Đối với các hãng hàng không vùng Vịnh, vị trí địa lý trung chuyển chiến lược vừa là lợi thế, vừa là điểm dễ tổn thương. Mô hình trục nan phụ thuộc hoàn toàn vào kết nối thông suốt giữa Đông và Tây. Thay đổi lộ trình không chỉ kéo dài thời gian bay mà còn làm xáo trộn các khung giờ hạ cánh tại các trung tâm trung chuyển lớn.
Trong những năm gần đây, các hãng thường xuyên phải điều chỉnh tuyến bay theo đánh giá an ninh, dựa trên thông tin tình báo thời gian thực, khuyến cáo chính phủ và hướng dẫn từ các công ty bảo hiểm. Ngay cả khi không có lệnh đóng cửa không phận, mức độ rủi ro cao cũng đủ để kích hoạt việc chuyển hướng tự nguyện.
Tương lai ngành hàng không khu vực phụ thuộc lớn vào diễn biến ngoại giao. Nếu xung đột mở rộng dẫn tới phong tỏa không phận trên diện rộng, tác động sẽ không chỉ giới hạn ở vùng Vịnh mà còn làm gián đoạn các mạng lưới bay xuyên lục địa giữa châu Âu, châu Á và Mỹ.
Hiện tại, các hãng hàng không vẫn duy trì hoạt động song song với trạng thái sẵn sàng điều chỉnh ngay lập tức nếu tình hình thay đổi. Hành khách có hành trình đi qua khu vực được khuyến nghị theo dõi sát thông báo từ hãng bay, bởi lịch trình có thể biến động nhanh chóng trong bối cảnh địa chính trị phức tạp.
