Sau nhiều tháng tưởng như bị “khai tử”, chương trình tiêm kích hạm thế hệ thứ sáu F/A-XX của Hải quân Mỹ bất ngờ được hồi sinh.
Một dự thảo luật chi tiêu quốc phòng mới đã đảo ngược kế hoạch “đóng băng vô thời hạn” của Bộ Quốc phòng Mỹ, qua đó giúp chương trình tiêm kích hạm thế hệ thứ sáu F/A-XX của Hải quân Mỹ được khởi động trở lại. Động thái này không chỉ “cứu” một chương trình vũ khí then chốt, mà còn cho thấy sự giằng co gay gắt giữa Quốc hội, Lầu Năm Góc và các quân chủng Mỹ trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc ngày càng căng thẳng.
900 triệu USD để kéo F/A-XX trở lại đường đua
Các Ủy ban chuẩn chi của Hạ viện và Thượng viện Mỹ đã đạt được thỏa thuận về một dự thảo luật chi tiêu quốc phòng, trong đó dành gần 900 triệu USD cho chương trình F/A-XX, dòng tiêm kích hạm thế hệ mới của Hải quân Mỹ. Không chỉ rót tiền, dự luật và bản báo cáo kèm theo còn nhằm buộc Lầu Năm Góc phải lựa chọn một thiết kế chiến thắng trong cuộc cạnh tranh F/A-XX vốn đã bị đình trệ quá lâu.
Động thái này diễn ra sau khi Quốc hội Mỹ trước đó không đảo ngược quyết định của Lầu Năm Góc, dù trên giấy tờ chương trình vẫn được mô tả là “được tài trợ đầy đủ”. Trên thực tế, mức tài trợ khi đó chỉ bằng đúng con số tối thiểu mà Bộ Quốc phòng yêu cầu, đủ để duy trì chương trình trong trạng thái “treo”.
Tháng trước, Ủy ban Quân vụ Hạ viện tuyên bố rằng Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) năm tài khóa 2026 đã bao gồm “tài trợ đầy đủ” cho hai chương trình tiêm kích thế hệ sáu: F-47 của Không quân Mỹ và F/A-XX của Hải quân Mỹ.
Tuy nhiên, khi văn bản cuối cùng được ký thành luật vào ngày 18/12, người ta mới phát hiện rằng F/A-XX chỉ được ủy quyền 74 triệu USD, đúng bằng con số mà Lầu Năm Góc từng yêu cầu trước đó, một mức không đủ để tiến tới giai đoạn phát triển quyết định.
Sự chênh lệch giữa ngôn từ chính trị và thực tế ngân sách đã khiến nhiều nghị sĩ tỏ rõ sự thất vọng, đồng thời đặt F/A-XX vào tình trạng “nửa sống nửa chết”.
Ý định gác lại F/A-XX được Bộ Quốc phòng Mỹ công khai khi công bố đề xuất ngân sách năm tài khóa 2026 vào tháng 6 năm ngoái. Khi đó, giới chức quân sự cho biết nguyên nhân chính là cạnh tranh nguồn lực với chương trình F-47 của Không quân Mỹ, dự án tiêm kích thế hệ sáu do Boeing làm tổng thầu.
Trong bối cảnh ngân sách quốc phòng chịu áp lực lớn, Lầu Năm Góc lo ngại rằng việc cùng lúc theo đuổi hai chương trình tiêm kích thế hệ sáu sẽ vượt quá khả năng tài chính và năng lực công nghiệp quốc phòng của Mỹ.
F/A-XX: “Át chủ bài” tương lai của không quân hạm Mỹ
F/A-XX được định hình là phiên bản kế nhiệm siêu tàng hình của các dòng F/A-18E/F Super Hornet và E/A-18G Growler đang phục vụ trên tàu sân bay Mỹ. Máy bay mới được kỳ vọng có tầm hoạt động xa hơn đáng kể, tốc độ cao hơn, khả năng sống sót vượt trội và tích hợp nhiều công nghệ đột phá.
Không chỉ là một tiêm kích thuần túy, F/A-XX còn được Hải quân Mỹ mô tả như một nền tảng chỉ huy trên không, có khả năng thực hiện trinh sát, giám sát, thu thập tình báo (ISR) và quản lý không gian tác chiến. Một vai trò then chốt khác là “tiền vệ trên không”, điều phối các máy bay không người lái chiến đấu hợp tác (CCA) trong tương lai.
Theo bản báo cáo giải trình chung của Quốc hội Mỹ, thỏa thuận ngân sách mới sẽ bổ sung 897,26 triệu USD so với đề xuất ban đầu của tổng thống cho năm tài khóa 2026, nhằm tiếp tục phát triển F/A-XX. Quan trọng hơn, Bộ trưởng Quốc phòng bị chỉ đạo bắt buộc phải sử dụng số tiền này để trao hợp đồng phát triển kỹ thuật và sản xuất (EMD) cho duy nhất một nhà thầu, nhằm đạt năng lực tác chiến ban đầu (IOC) sớm hơn.
Dự luật cũng cấm sử dụng bất kỳ khoản ngân sách nào cho F/A-XX để tạm dừng, hủy bỏ hoặc chấm dứt chương trình, một điều khoản hiếm thấy cho thấy mức độ quyết liệt của Quốc hội.
Quốc hội cũng thẳng thắn chỉ trích việc Bộ Quốc phòng đã tiêu gần hết ngân sách năm tài khóa 2025 cho các hợp đồng gia hạn, nhưng “mang lại rất ít giá trị thực tế” cho chương trình, khiến F/A-XX đã bị kéo dài trong tình trạng trì trệ.
Do đó, Bộ trưởng Hải quân Mỹ John Phelan bị yêu cầu trong vòng 45 ngày phải gửi báo cáo chi tiết lên Quốc hội, làm rõ chiến lược mua sắm mới, lịch trình cập nhật, các rào cản ngân sách – chính sách, cũng như kế hoạch chi tiêu cụ thể cho khoản tiền vừa được cấp thêm.
Áp lực tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương
Trong các báo cáo trước đó, các nghị sĩ Hạ viện cảnh báo rằng Hải quân Mỹ đang giảm đầu tư vào tiêm kích hạm đúng vào lúc các biên đội tàu sân bay phải hoạt động với cường độ cao trên toàn cầu. Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi Trung Quốc đang sản xuất tiêm kích tiên tiến với tốc độ vượt Mỹ và có nguy cơ thách thức ưu thế trên không của Washington tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Sự phát triển nhanh chóng của hàng không mẫu hạm Trung Quốc càng làm nổi bật nhu cầu cấp bách phải hiện đại hóa không đoàn tàu sân bay Mỹ.
Bất chấp ý định “đóng băng” từ Lầu Năm Góc, Hải quân Mỹ vẫn liên tục lên tiếng bảo vệ F/A-XX. Đô đốc Daryl Caudle, Tư lệnh Hải quân Mỹ, nhấn mạnh rằng ông có trách nhiệm “tạo áp lực” để quyết định được đưa ra nhanh chóng, vì yêu cầu tác chiến là hoàn toàn có thật.
Các quan chức cấp cao khác của Bộ Quốc phòng Mỹ cũng thừa nhận có cam kết cung cấp năng lực này, đồng thời cho biết sẽ đánh giá khả năng của nền công nghiệp quốc phòng Mỹ trong việc hỗ trợ song song cả F/A-XX và F-47.
Cả Boeing và Northrop Grumman đều tuyên bố sẵn sàng tiến lên nếu được chọn là nhà thầu chính cho F/A-XX. Boeing đặc biệt phản bác quan điểm cho rằng nền công nghiệp Mỹ không đủ sức gánh cùng lúc hai chương trình tiêm kích thế hệ sáu.
Trong khi đó, F/A-XX vẫn bị kẹt trong “vùng lưng chừng”, giữa những quyết định gây tranh cãi khác của chính quyền Trump liên quan đến các chương trình hải quân lớn, từ hủy lớp khinh hạm Constellation (tàu tên lửa dẫn đường đa nhiệm thế hệ mới của Hải quân Mỹ) cho tới ý tưởng đầu tư vào các “siêu thiết giáp hạm” mới.
Dù Hạ viện và Thượng viện vẫn phải thông qua dự luật chi tiêu hợp nhất và Tổng thống Donald Trump còn phải ký ban hành, nhưng rõ ràng Quốc hội Mỹ đang quyết tâm cứu F/A-XX khỏi nguy cơ bị xóa sổ.
Nếu không có thay đổi phút chót, dự luật mới sẽ buộc Lầu Năm Góc phải chọn ra một thiết kế chiến thắng và đưa tiêm kích hạm thế hệ sáu trở lại đúng quỹ đạo. Với nhiều chuyên gia quân sự, đây là bước đi then chốt để đảm bảo Mỹ vẫn duy trì được ưu thế trên không từ tàu sân bay – yếu tố sống còn trong mọi kịch bản xung đột lớn tại Thái Bình Dương trong tương lai.
