Đợt IPO trị giá 75 tỷ USD của SpaceX không chỉ là một trong những thương vụ niêm yết được mong đợi nhất lịch sử thị trường Mỹ, mà còn cho thấy cách Elon Musk đang thách thức hàng loạt quy tắc vốn được xem là chuẩn mực của Phố Wall.
Từ cách định giá cổ phiếu, phân bổ cổ phần cho nhà đầu tư đến cơ cấu quyền lực sau niêm yết, SpaceX đang tạo ra một mô hình IPO khác biệt, phản ánh đúng phong cách kinh doanh táo bạo của người giàu nhất thế giới.
Điểm gây chú ý đầu tiên là cách SpaceX xác định giá chào bán. Công ty đặt mục tiêu định giá khoảng 1.800 tỷ USD và đưa ra mức giá 135 USD/cổ phiếu gần như không thể thương lượng ngay từ đầu. Thông thường, các doanh nghiệp sẽ công bố một khoảng giá dự kiến rồi sử dụng các buổi gặp gỡ nhà đầu tư (roadshow) để thăm dò nhu cầu thị trường trước khi chốt mức giá cuối cùng.
Tuy nhiên, SpaceX lại biến quá trình này thành một cuộc “chào hàng” hơn là tìm kiếm mức giá phù hợp. Theo các chuyên gia thị trường, đây là sự thay đổi đáng kể so với quy trình IPO truyền thống, khi công ty chủ động áp đặt điều kiện thay vì điều chỉnh theo phản hồi từ nhà đầu tư.
Không chỉ thay đổi cách định giá, SpaceX còn mở rộng đáng kể cơ hội tham gia cho các nhà đầu tư cá nhân. Theo nhiều nguồn tin, công ty đang cân nhắc phân bổ tới 30% lượng cổ phiếu chào bán cho nhà đầu tư nhỏ lẻ, tỷ lệ hiếm thấy trong các thương vụ IPO quy mô lớn.
Động thái này được xem là cách Elon Musk tận dụng cộng đồng người hâm mộ đông đảo của mình như một nguồn cầu quan trọng. Nếu thành công, đây có thể trở thành mô hình mới cho các đợt IPO công nghệ trong tương lai, vốn lâu nay chủ yếu ưu tiên các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính lớn.
Ảnh hưởng của SpaceX còn lớn đến mức các quy định của Nasdaq đã được điều chỉnh để tạo điều kiện cho công ty sớm được đưa vào chỉ số Nasdaq 100. Điều này đồng nghĩa nhiều quỹ đầu tư thụ động sẽ buộc phải mua cổ phiếu SpaceX sau khi niêm yết. Tuy nhiên, công ty vẫn chưa đủ điều kiện gia nhập chỉ số S&P 500 do chưa đáp ứng tiêu chí về lợi nhuận.
Một điểm khác biệt đáng chú ý nữa là cách SpaceX xử lý cổ phần của nhân viên và người nội bộ. Theo hồ sơ IPO, nhân viên công ty sẽ được phép bán một phần cổ phiếu trước khi kết thúc thời gian hạn chế giao dịch sáu tháng vốn thường áp dụng sau niêm yết. Điều này cho thấy ban lãnh đạo không quá lo ngại nguy cơ bán tháo từ nội bộ.
Dù bán cổ phần ra công chúng, Elon Musk vẫn gần như duy trì quyền kiểm soát tuyệt đối đối với công ty. Sau IPO, ông dự kiến nắm giữ khoảng 85,1% quyền biểu quyết. Bên cạnh đó, các điều khoản quản trị mới cũng khiến việc thách thức các quyết định của ban lãnh đạo trở nên khó khăn hơn đáng kể.
Nói cách khác, SpaceX sẽ trở thành công ty đại chúng nhưng vẫn vận hành theo mô hình tập trung quyền lực tương tự một doanh nghiệp tư nhân do nhà sáng lập kiểm soát.
Yếu tố đặc biệt nhất của thương vụ IPO này nằm ở chính câu chuyện tăng trưởng mà SpaceX đang bán cho nhà đầu tư. Không giống nhiều doanh nghiệp lên sàn với mô hình kinh doanh đã được chứng minh, SpaceX vẫn đang trong quá trình xây dựng những dự án cốt lõi của mình.
Hiện nay, nguồn doanh thu lớn nhất của công ty đến từ mạng internet vệ tinh Starlink, trong khi nhiều dự án khác vẫn ở giai đoạn phát triển hoặc thử nghiệm. Tên lửa Starship - nền tảng được kỳ vọng sẽ đưa con người lên sao Hỏa vẫn chưa hoàn thiện. Công ty cũng đang đầu tư mạnh vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo và các dự án trung tâm dữ liệu ngoài không gian, những lĩnh vực chưa tạo ra lợi nhuận đáng kể.
Điều đó đồng nghĩa phần lớn giá trị của SpaceX hiện nay được xây dựng trên niềm tin vào tầm nhìn dài hạn của Elon Musk hơn là kết quả kinh doanh hiện tại. Nhu cầu đăng ký mua cổ phiếu lên tới khoảng 150 tỷ USD cho đợt huy động vốn 75 tỷ USD cho thấy nhiều nhà đầu tư sẵn sàng đặt cược vào tương lai mà Musk đang vẽ ra.
Với SpaceX, IPO không đơn thuần là huy động vốn. Đây là minh chứng cho việc một công ty có thể buộc Phố Wall phải điều chỉnh các quy tắc để thích nghi với mình. Và nếu thương vụ thành công như kỳ vọng, nó có thể mở ra một chương mới cho thị trường IPO toàn cầu, nơi sức hút của nhà sáng lập và tầm nhìn dài hạn đôi khi quan trọng không kém các chỉ số tài chính truyền thống.
