Hàng không khủng hoảng làm gián đoạn chuỗi cung ứng dược phẩm toàn cầu

Nguồn cung thuốc điều trị ung thư, vaccine và các sản phẩm sinh học nhạy cảm với nhiệt độ đang đối mặt với rủi ro chưa từng có, đặc biệt tại khu vực vùng Vịnh, nơi phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu.

Khi những “huyết mạch” hàng không bị tắc nghẽn

Xung đột bùng phát sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran ngày 28/2, cùng các đòn đáp trả trong khu vực, đã khiến nhiều trung tâm vận tải hàng không trọng yếu phải đóng cửa, đồng thời làm gián đoạn cả các tuyến đường biển.

Các sân bay trung chuyển lớn như Dubai, Abu Dhabi và Doha vốn là cầu nối giữa châu Âu, châu Á và châu Phi bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các cuộc tấn công.

Đây là những mắt xích quan trọng trong mạng lưới vận chuyển toàn cầu, nơi các hãng như Emirates, Etihad Airways và các tập đoàn logistics như DHL đảm nhiệm vận chuyển các lô hàng từ thực phẩm, dầu mỏ đến dược phẩm. Tuy nhiên, khác với các loại hàng hóa thông thường, thuốc, đặc biệt là thuốc điều trị ung thư và vaccine phụ thuộc gần như tuyệt đối vào vận tải hàng không do yêu cầu thời gian và điều kiện bảo quản khắt khe.

Các “siêu hub” như Dubai, Abu Dhabi và Doha vốn đóng vai trò kết nối châu Âu - châu Á - châu Phi đã bị tê liệt, buộc các công ty dược phải chuyển hướng sang các điểm thay thế như Jeddah, Riyadh, Istanbul hoặc Oman, thậm chí kết hợp vận chuyển đường bộ. Nhưng với các sản phẩm có hạn sử dụng ngắn và yêu cầu chuỗi lạnh liên tục, đây chỉ là giải pháp tình thế với nhiều rủi ro.

Theo giáo sư Wouter Dewulf (Trường Quản lý Antwerp), hơn 1/5 lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường hàng không toàn cầu - kênh vận tải chính của thuốc và vaccine cứu sinh đang chịu tác động trực tiếp từ các gián đoạn tại Trung Đông.

Phát biểu với Reuters, một vị giám đốc điều hành công ty dược cảnh báo rằng các "hành lang chuỗi lạnh" thay thế, hay các tuyến đường kiểm soát nhiệt độ được sử dụng cho các loại thuốc nhạy cảm, không thể được thiết lập trong một sớm một chiều và không phải lúc nào cũng có sẵn. Điều này khiến nguy cơ lỡ chuyến, hư hỏng hoặc suy giảm hiệu lực thuốc gia tăng đáng kể.

Một giám đốc điều hành khác cho biết họ đã thành lập các nhóm nội bộ để ưu tiên các lô hàng thiết yếu cho bệnh nhân, bao gồm cả thuốc điều trị ung thư, và cảnh báo rằng một số lô hàng cần kiểm soát nhiệt độ có thể bị lỡ chuyến nếu không được bảo quản và xử lý đúng cách. "Nếu có ca phẫu thuật khẩn cấp và bệnh nhân đang chờ điều trị, bạn phải chọn phương tiện vận chuyển nhanh nhất", vị giám đốc điều hành cho biết.

Thuốc ung thư và “tử huyệt” chuỗi lạnh

Tâm điểm của rủi ro nằm ở nhóm thuốc sinh học, đặc biệt là biosimilar - các kháng thể đơn dòng được sử dụng rộng rãi trong điều trị ung thư. Tại Trung Đông, thị trường này có quy mô 615 triệu USD, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong phân khúc thuốc sinh học tương tự.

Khác với thuốc hóa dược thông thường, các chế phẩm sinh học yêu cầu chuỗi lạnh liên tục từ sản xuất đến sử dụng, với biên độ nhiệt độ cực kỳ nghiêm ngặt. Chỉ một sự gián đoạn nhỏ trong quá trình vận chuyển cũng có thể khiến thuốc mất tác dụng.

Việc các trung tâm trung chuyển như Dubai và Doha bị đóng cửa đã trực tiếp đe dọa chuỗi cung ứng vốn đã mong manh này. Trong khi đó, vận chuyển đường bộ dù được triển khai nhưng lại không thể đảm bảo độ ổn định nhiệt độ trên quãng đường dài.

Một yếu tố khiến tình hình trở nên cấp bách là mức tồn kho thấp. Theo chuyên gia Prashant Yadav, các loại thuốc nhạy cảm, có giá trị cao và hạn sử dụng ngắn thường chỉ được dự trữ khoảng 3 tháng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, một số doanh nghiệp cảnh báo nguồn cung có thể cạn kiệt chỉ trong 4-6 tuần nếu các gián đoạn kéo dài. Với bệnh nhân ung thư, điều này đồng nghĩa với việc trì hoãn điều trị, phải bắt đầu lại liệu trình hoặc đối mặt với nguy cơ bệnh tiến triển nặng hơn.

Hơn 100 người tham gia từ ngành dược phẩm và logistics đã tham dự một hội thảo trực tuyến vào tuần trước do Pharma.Aero tổ chức để thảo luận về cuộc khủng hoảng vùng Vịnh và những tác động của nó đối với chuỗi cung ứng và vận tải.

Bà Doaa Fathallah, Giám đốc điều hành công ty logistics dược phẩm sinh học Marken, cho biết các lô hàng chuỗi lạnh vẫn đang được duy trì nhưng đối mặt với thách thức cực lớn: phải liên tục thay đổi lộ trình do các hạn chế không phận biến động không ngừng. Giới chuyên gia cảnh báo, rủi ro cho toàn ngành sẽ trở nên nghiêm trọng nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, trong bối cảnh nguồn cung tại khu vực vùng Vịnh và châu Á đang dần cạn kiệt

Điều làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng là vai trò ngày càng lớn của Trung Đông trong chuỗi cung ứng dược phẩm toàn cầu. Khu vực này không còn chỉ là thị trường tiêu thụ, mà đang trở thành trung tâm sản xuất và gia công.

Cụ thể, thị trường sản xuất theo hợp đồng các phân tử nhỏ được định giá 4,07 tỷ USD năm 2024 và dự kiến tăng lên 8,90 tỷ USD vào năm 2033. Đồng thời, thị trường tổ chức phát triển và sản xuất theo hợp đồng - hoạt chất dược phẩm (CDMO API) đạt 7,54 tỷ USD năm 2025 và có thể chạm 11,64 tỷ USD vào năm 2033.

Sự phát triển này giúp Trung Đông hội nhập sâu hơn vào mạng lưới dược phẩm toàn cầu, nhưng cũng tạo ra một “điểm yếu đơn lẻ”: sự phụ thuộc vào một số trung tâm logistics và sản xuất trọng yếu. Khi các điểm này bị gián đoạn, tác động không chỉ dừng lại ở khu vực mà lan ra toàn cầu.

Hiệu ứng lan tỏa: từ lọ thuốc đến dây chuyền sản xuất

Khủng hoảng không chỉ ảnh hưởng đến thuốc thành phẩm mà còn lan sang cả những vật tư nhỏ nhưng rất quan trọng như nút đậy lọ, túi truyền dịch hay vật liệu đóng gói. Khi vận tải bị gián đoạn, chỉ cần thiếu một chi tiết nhỏ cũng có thể làm chậm cả quá trình sản xuất và phân phối thuốc.

Theo chuyên gia David Weeks của Moody’s, vấn đề nhiều khi không nằm ở bản thân thuốc, mà ở những khâu nhỏ trong chuỗi cung ứng – nơi dễ trở thành “điểm nghẽn” khiến toàn bộ hệ thống bị đình trệ.

Bên cạnh đó, việc phải thay đổi lộ trình vận chuyển khiến thời gian giao hàng kéo dài, chi phí nhiên liệu tăng, đồng thời nhu cầu sử dụng đá khô để bảo quản thuốc cũng tăng mạnh, khiến chi phí logistics đội lên đáng kể.

Tất cả những yếu tố này từ đặc thù thuốc nhạy cảm, lượng tồn kho thấp, sản xuất tập trung đến sự phụ thuộc vào các trung tâm hàng không đang cùng lúc tạo ra một áp lực lớn chưa từng có đối với chuỗi cung ứng dược phẩm, đặc biệt là trong lĩnh vực điều trị ung thư.

Ngay cả khi hoạt động sản xuất vẫn được duy trì, việc không thể vận chuyển qua các điểm trung chuyển chiến lược cũng đủ để làm gián đoạn nguồn cung trên diện rộng.

Hiện nay, Trung Đông đang ở trong một nghịch lý rõ ràng: càng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, khu vực này lại càng dễ gây ra rủi ro lớn cho cả hệ thống khi xảy ra bất ổn.

Việc phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, cùng với sản xuất và logistics tập trung vào một số điểm, khiến khu vực trở nên mong manh trước các cú sốc địa chính trị. Khi các tuyến vận chuyển quan trọng bị gián đoạn, hậu quả không chỉ dừng ở kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian điều trị và cơ hội sống của bệnh nhân.