Cuộc đua đưa taxi bay điện vào khai thác cuối năm 2026

Taxi hàng không điện, hay eVTOL, được phát triển cho các chuyến bay tầm ngắn bằng tàu bay có khả năng cất, hạ cánh thẳng đứng. Mô hình được kỳ vọng phổ biến là kết nối trung tâm đô thị với sân bay, thay thế một phần vai trò của trực thăng.

Khác với trực thăng truyền thống, eVTOL sử dụng động cơ điện và hệ thống cánh quạt, hướng tới giảm chi phí vận hành, tiếng ồn và phát thải trong khai thác. Tuy nhiên, khả năng thương mại hóa vẫn chưa được chứng minh đầy đủ khi có hàng trăm startup phát triển eVTOL nhưng chỉ một số ít tiến gần đến giai đoạn sản xuất.

Joby dẫn đầu cuộc đua taxi bay điện

Hiện Joby Aviation và Archer Aviation được xem là hai doanh nghiệp nổi bật nhất trong lĩnh vực taxi bay điện. Cả hai đang thực hiện quy trình chứng nhận loại máy bay với Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA).

Trong đó, Joby được đánh giá là doanh nghiệp tiến xa nhất. Mẫu eVTOL S4 của hãng hiện đã hoàn thành ba trong năm bước của quy trình chứng nhận loại do FAA thực hiện. Theo tiến độ hiện tại, S4 có thể bắt đầu khai thác vào cuối năm 2026 hoặc trong năm 2027.

Joby S4 được thiết kế với năm chỗ, gồm một phi công và tối đa bốn hành khách. Máy bay sử dụng sáu động cơ điện, mỗi động cơ dẫn động các cánh quạt có khả năng nghiêng, cho phép cất, hạ cánh thẳng đứng và bay ngang.

S4 được thiết kế với tốc độ tối đa khoảng 173 hải lý/giờ và tầm bay lên tới 130 hải lý, tương đương khoảng 241 km, sau mỗi lần sạc đầy. Tải trọng khoảng 1.000 pound, tương đương 453 kg, đồng thời được kỳ vọng tạo ra tiếng ồn thấp hơn đáng kể so với trực thăng.

Joby cũng đang xây dựng hệ sinh thái kinh doanh xung quanh S4. Công ty đã hợp tác với Toyota; đồng thời nhận khoản đầu tư 60 triệu USD từ Delta Air Lines vào năm 2022.

Bên cạnh đó, Joby đã mua lại bộ phận taxi hàng không Elevate của Uber và nhận thêm 75 triệu USD đầu tư từ tập đoàn này.

Ngoài ra, hãng còn mua lại bộ phận vận tải hành khách của Blade Air Mobility nhằm giúp Joby tiếp cận mạng lưới, cơ sở hạ tầng và phạm vi hoạt động hiện hữu, qua đó tạo nền tảng để nhanh chóng triển khai dịch vụ khi S4 được chứng nhận.

Archer bám sát với Midnight

Trong khi đó, Archer Aviation cũng đang tiến gần tới giai đoạn khai thác thương mại. Mẫu Midnight của công ty cũng đã bước vào giai đoạn thứ tư trong quy trình chứng nhận loại của FAA và có khả năng đi vào hoạt động vào cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027.

Midnight cũng có cấu hình năm chỗ, gồm một phi công và bốn hành khách. Tuy nhiên, thiết kế của Archer khác đáng kể so với Joby.

Midnight sử dụng tổng cộng 12 cánh quạt, trong đó 6 cánh phục vụ bay ngang và 6 cánh đảm nhiệm cất, hạ cánh thẳng đứng. Cấu hình này khiến tàu bay nặng hơn Joby S4, đồng thời ảnh hưởng đến tầm bay và tốc độ.

Midnight có tầm bay khoảng 87 hải lý, tương đương 161 km, và tốc độ tối đa khoảng 130 hải lý/giờ. Dù thấp hơn Joby S4 về hai thông số này, mẫu eVTOL của Archer vẫn được thiết kế chủ yếu cho các chặng ngắn, đặc biệt là kết nối trung tâm đô thị với sân bay.

Một lợi thế được Archer nhấn mạnh là thời gian sạc đầy khoảng 10 phút.

Archer cũng đang xây dựng mạng lưới đối tác phục vụ khai thác thương mại. United Airlines đã đặt hàng tới 200 tàu bay, Stellantis hỗ trợ hoạt động sản xuất, trong khi Jetex tham gia phát triển hạ tầng nhà ga tư nhân quốc tế.

Những thị trường đầu tiên

Mỹ được xem là thị trường trọng điểm của taxi hàng không điện, nhưng cả Joby và Archer đều hướng tới khai thác quốc tế ngay từ giai đoạn đầu.

Joby có kế hoạch đưa S4 vào khai thác tại Dubai. Công ty đã ký thỏa thuận độc quyền kéo dài sáu năm với Cơ quan Giao thông và Đường bộ Dubai (RTA) để vận hành các tuyến taxi hàng không thương mại.

Sau Dubai, Joby dự kiến tận dụng cơ sở hạ tầng và mạng lưới có được từ Elevate và Blade để mở rộng hoạt động tới những thị trường khác, trong đó có New York và Los Angeles.

Archer cũng đang làm thủ tục chứng nhận Midnight tại UAE, hướng tới triển khai dịch vụ tại Abu Dhabi. Công ty đồng thời tận dụng mạng lưới đối tác hàng không để mở rộng thị trường.

Một mục tiêu đáng chú ý của hãng là trở thành đơn vị taxi hàng không chính thức phục vụ Thế vận hội Olympic và Paralympic Los Angeles 2028.

Dù cùng phát triển eVTOL, Joby và Archer theo đuổi hai chiến lược kinh doanh khác nhau.

Joby thiên về mô hình tích hợp theo chiều dọc, từ phát triển tàu bay đến trực tiếp xây dựng và vận hành mạng lưới vận tải hành khách.

Trong khi đó, Archer vừa phát triển mạng lưới riêng, vừa vận hành theo mô hình gần với một nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM), dựa nhiều hơn vào đơn đặt hàng và hợp tác với các đối tác như United Airlines, Abu Dhabi Aviation và Ethiopian Airlines.

Hạ tầng có thể là nút thắt lớn nhất

Tuy vậy, chứng nhận máy bay mới chỉ là một phần của bài toán thương mại hóa. Thách thức lớn không kém đối với Joby và Archer là xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng mặt đất phục vụ eVTOL.

Theo dữ liệu được công bố, tại Mỹ hiện chỉ có một bãi đáp trực thăng đang hoạt động dành cho nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm tại Blackstone, Virginia.

Một số thành phố đã lên kế hoạch xây dựng các vertiport, tức bãi cất hạ cánh thẳng đứng dành cho taxi hàng không điện, nhưng nhiều dự án vẫn chưa hoàn thành.

Về lý thuyết, eVTOL có thể tận dụng một phần hạ tầng hiện có của trực thăng. Tuy nhiên, chuyển sang khai thác tàu bay điện đòi hỏi bổ sung nhiều hạng mục mới, đặc biệt là hệ thống sạc và quản lý pin.

Một vertiport dành cho eVTOL cần được trang bị hệ thống sạc công suất phù hợp, thiết bị quản lý pin và giải pháp chữa cháy chuyên dụng do đặc tính cháy của pin khác với sự cố liên quan đến động cơ trực thăng truyền thống.

Bên cạnh đó, các bãi đáp cũng cần hệ thống biển báo và quy trình khai thác phù hợp với loại tàu bay mới.

Tiếng ồn có thể là một lợi thế của eVTOL khi các mẫu taxi hàng không điện được kỳ vọng yên tĩnh hơn đáng kể so với trực thăng. Tuy nhiên, việc xây dựng vertiport trong khu vực đô thị vẫn có thể gặp nhiều trở ngại.

Tại những thành phố có quỹ đất hạn chế như New York, việc tìm vị trí phù hợp cho một vertiport, đặc biệt gần trung tâm, là bài toán khó. Các yếu tố về tiếng ồn, an toàn và quy hoạch cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình phê duyệt dự án.

Phép thử cho hàng không chạy bằng pin

Sự phát triển của taxi hàng không điện không chỉ nhằm tạo ra phương thức di chuyển mới trong đô thị, mà còn được xem là một trong những phép thử đầu tiên đối với khả năng ứng dụng rộng rãi hệ thống động lực chạy bằng pin trong ngành hàng không.

Thách thức cốt lõi nằm ở mật độ năng lượng của pin. So với nhiên liệu lỏng, pin có mật độ năng lượng thấp hơn đáng kể, làm hạn chế tải trọng và tầm bay của tàu bay điện.

Với phương tiện đường bộ, hạn chế này ít nghiêm trọng hơn. Trong hàng không, mỗi kilogram tăng thêm đều ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất khai thác.

Vì vậy, các mẫu eVTOL như Joby S4 và Archer Midnight sẽ là phép thử thực tế đối với khả năng sử dụng pin cho các chuyến bay thương mại tầm ngắn. Nếu chứng minh được hiệu quả, công nghệ này có thể thúc đẩy quá trình điện hóa một số phân khúc hàng không.

Taxi hàng không điện khó thay đổi toàn ngành

Dù được kỳ vọng tạo ra phương thức vận tải đô thị mới, taxi hàng không điện khó tạo tác động lớn đến hàng không thương mại trong ngắn hạn.

Dịch vụ vận chuyển hành khách bằng trực thăng hiện đã tồn tại tại một số thị trường, chủ yếu phục vụ nhóm khách có khả năng chi trả cao. Việc chuyển sang eVTOL có thể giúp giảm chi phí khai thác và mở rộng mạng bay, nhưng quy mô tàu bay vẫn nhỏ.

Do đó, taxi hàng không điện khó trở thành phương tiện phổ biến trong ngắn hạn. Trước mắt, dịch vụ này nhiều khả năng tập trung vào các tuyến có nhu cầu cao, đặc biệt là kết nối sân bay với trung tâm đô thị và phục vụ nhóm khách có khả năng chi trả cao.

Mạng bay hiện tại của Blade cho thấy mô hình này đã hình thành thị trường nhất định, với các tuyến từ Manhattan đến sân bay JFK và Newark, từ Westchester đến hai sân bay này hay kết nối Monaco với sân bay Nice Côte d’Azur.

Joby và Archer cũng không giới hạn eVTOL ở lĩnh vực vận chuyển hành khách. Cả hai đang hợp tác với Lầu Năm Góc để nghiên cứu ứng dụng quân sự, trong đó có vận chuyển người và hàng hóa.

Archer hợp tác với Anduril phát triển Thunder, mẫu eVTOL lai có khả năng vận hành tự hành. Trong khi đó, Joby phối hợp với L3Harris phát triển nền tảng eVTOL lai tự hành phục vụ các nhiệm vụ quân sự.

Những dự án này cho thấy thị trường eVTOL có thể mở rộng ra ngoài mô hình taxi đô thị. Tuy nhiên, thách thức trước mắt vẫn là đưa những mẫu tàu bay đầu tiên vào khai thác thương mại và hình thành hạ tầng hỗ trợ.

Cuộc đua giữa Joby và Archer vì vậy không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp nào đưa tàu bay vào khai thác trước, mà còn ở khả năng xây dựng hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ chứng nhận, sản xuất tàu bay đến hạ tầng sạc, vertiport và mạng lưới vận hành.

Nếu tiến độ hiện tại được duy trì, cuối năm 2026 có thể trở thành cột mốc đáng chú ý đối với quá trình thương mại hóa taxi hàng không điện.