Năm 1963, Valentina Tereshkova trở thành người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử bay vào không gian khi bà bay quanh Trái đất trên tàu vũ trụ Vostok 6.
Sau chuyến bay không gian duy nhất trong sự nghiệp, Tereshkova nhận được nhiều huân chương danh giá và đảm nhiệm nhiều vị trí chính trị, theo Bảo tàng Hoàng gia Greenwich. Bà cũng đi khắp thế giới với vai trò là người quảng bá cho khoa học Liên Xô.
Cô công nhân dệt mê nhảy dù
Valentina Tereshkova, tên đầy đủ là Valentina Vladimirovna Tereshkova, sinh ngày 6/3/1937 trong một gia đình nông dân tại Maslennikovo, Nga, theo History.com. Cha bà làm nghề lái máy kéo, còn mẹ làm việc trong một nhà máy dệt may, theo Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA). Cha bà đã thiệt mạng trong Thế chiến II.
Trong những năm đầu đời, Tereshkova gần như không được tiếp cận với giáo dục chính quy và bà bắt đầu làm việc tại một nhà máy dệt từ năm 18 tuổi.
Cuộc đời bà rẽ sang hướng khác khi ở tuổi 22, thực hiện cú nhảy dù đầu tiên với Câu lạc bộ Hàng không Yaroslavl. Theo Bảo tàng Hàng không và Không gian Smithsonian, bà đã thực hiện hơn 150 lần nhảy dù. Niềm đam mê nhảy dù này đưa bà lọt vào tầm ngắm của chương trình không gian Liên Xô.
Tháng 4/1961, Liên Xô phóng Yuri Gagarin – người đầu tiên bay vào không gian. Thiết kế trưởng của chương trình, Sergey Korolyov mong muốn tiếp nối thành tựu này bằng việc đưa người phụ nữ đầu tiên vào vũ trụ. Theo NASA, năm 1962, một phái đoàn không gian Liên Xô đến Mỹ và tin rằng Mỹ cũng đang trong quá trình tuyển chọn nữ phi hành gia, và một phụ nữ Mỹ có thể sẽ sớm bay vào không gian.
Tuy nhiên cho đến thời điểm đó, các phi hành gia của Mỹ và Liên Xô đều được tuyển chọn từ các phi công lái máy bay phản lực quân sự – một lĩnh vực gần như chỉ có nam giới. Ngày 16/2/1962, năm phụ nữ được chọn từ 400 ứng viên để gia nhập đội ngũ nữ phi hành gia Liên Xô bao gồm Tatyana Kuznetsova, Irina Solovyova, Zhanna Yorkina, Valentina Ponomaryova và Valentina Tereshkova.
Họ trải qua nhiều tháng huấn luyện bay vũ trụ, bao gồm: Mô phỏng không trọng lực; Thử nghiệm cô lập; Huấn luyện ly tâm; Đào tạo lái máy bay phản lực; Thực hiện 120 lần nhảy dù.
Bốn ứng viên vượt qua kỳ sát hạch vào tháng 11/1962 và được phong hàm trung úy Không quân Liên Xô – một cấp bậc mang tính danh dự. Ở thời điểm đó, phi hành gia phải nhảy dù khỏi khoang tàu vài giây trước khi chạm đất – một trong những phần nguy hiểm nhất của các nhiệm vụ Vostok. Kinh nghiệm nhảy dù của Tereshkova được xem là lợi thế lớn.
Theo NASA, dù các ứng viên nữ khác có trình độ kỹ thuật cao hơn, Tereshkova phù hợp hơn với hình ảnh người lao động vô sản Liên Xô, khiến bà trở thành lựa chọn lý tưởng. Cuộc chạy đua không gian khi đó mang tính chính trị rất rõ rệt, và Liên Xô muốn đưa phụ nữ vào không gian trước Mỹ – giống như họ từng làm với Gagarin.
Ban đầu, Liên Xô dự định phóng hai nữ phi hành gia vào cuối năm 1962, nhưng kế hoạch bị trì hoãn. Tháng 3/1963, quyết định được đưa ra: phi hành gia nam Valeri Bykovsky sẽ bay trên tàu Vostok 5, còn Vostok 6 sẽ do Tereshkova bay. Tín hiệu vô tuyến gọi bà trong nhiệm vụ là “Chaika” (Hải âu).
Nhiệm vụ Vostok 6
Vostok 5 được phóng trước vào ngày 14/6/1963, trong khi Tereshkova theo dõi và chuẩn bị cho chuyến bay của mình. Vostok 6 được phóng hai ngày sau đó, ngày 16/6/1963, từ sân bay vũ trụ Baikonur.
Tàu Vostok 6 được điều khiển hoàn toàn bằng hệ thống tự động, vì vậy Tereshkova không trực tiếp điều khiển tàu. Mặc dù hai tàu có quỹ đạo khác nhau, Vostok 5 và 6 đã tiếp cận nhau ở khoảng cách chỉ khoảng 5 km, cho phép Tereshkova và Bykovsky liên lạc ngắn qua vô tuyến.
Trong chuyến bay, Tereshkova còn trò chuyện qua radio với lãnh đạo Liên Xô lúc bấy giờ là Nikita Khrushchev, hình ảnh của bà được truyền hình trực tiếp khắp Liên Xô.
Bà ghi chép chi tiết về nhiệm vụ và thu thập dữ liệu về phản ứng cơ thể con người trong môi trường không gian. Ngoài ra, bà còn chụp ảnh Trái Đất – những bức ảnh sau này được sử dụng để xác định các lớp aerosol trong khí quyển.
Nhiệm vụ Vostok 6 kéo dài 71 giờ 12 phút, chỉ thiếu 48 phút thì tròn ba ngày. Thời điểm đó, tổng thời gian bay của tất cả các phi hành gia Mỹ trong chương trình Mercury cộng lại vẫn ít hơn. Tereshkova đã thực hiện 48 vòng quanh Trái Đất.
Ngày 19/6/1963, Vostok 6 quay trở lại khí quyển. Tereshkova phóng ghế ra khỏi tàu ở độ cao 6,09 km và nhảy dù an toàn xuống đất. Vostok 5 hạ cánh vài giờ sau đó.
Nhóm nữ phi hành gia bị giải thể vào tháng 10/1969, và phải mất thêm 19 năm, năm 1982, Svetlana Savitskaya trở thành người phụ nữ Nga thứ hai bay vào không gian.
Sau chuyến bay
Sau khi trở về Trái Đất, Tereshkova được trao Huân chương Lenin và danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Tháng 11/1963, bà kết hôn với phi hành gia Andrian Nikolayev, và họ có một con gái vào năm 1964.
Hai người đi nhiều nước để thúc đẩy thiện chí quốc tế và quảng bá khoa học Liên Xô. Họ ly thân năm 1979, nhưng đến năm 1982 mới chính thức ly hôn do cần sự cho phép cá nhân của lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev.
Năm 1978, trong quá trình đánh giá quay lại không gian, Tereshkova gặp bác sĩ quân y Yuliy Shaposhnikov. Sau khi chia tay Nikolayev, bà sống cùng Shaposhnikov suốt 20 năm cho đến khi ông qua đời năm 1999.
Trước khi Liên Xô tan rã, Tereshkova đại diện Liên Xô tại nhiều tổ chức phụ nữ quốc tế, bao gồm Hội nghị Liên Hợp Quốc về Năm Quốc tế Phụ nữ tại Mexico năm 1975. Bà được trao nhiều giải thưởng quốc tế như Huy chương Hòa bình Vàng của Liên Hợp Quốc, Giải thưởng Simba, và Huy chương Vàng Joliot-Curie.
Bà là thành viên Hội đồng Hòa bình Thế giới từ năm 1966, giữ nhiều vị trí trong Xô viết Tối cao, và năm 1977, bà nhận bằng tiến sĩ kỹ thuật hàng không.
Tereshkova tiếp tục hoạt động chính trị sau khi Liên Xô tan rã năm 1991. Bà từng giữ chức Phó Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Hạ viện Nga, năm 2021.
