3 hành khách kiện loạt 'ông lớn' hàng không vì sự cố khi bay

Ba hành khách trên chuyến bay gặp sự cố giảm độ cao đột ngột hồi cuối năm 2025 vừa khởi kiện hãng hàng không JetBlue Airways, nhà sản xuất Airbus cùng công ty avionics (điện tử hàng không) Thales, yêu cầu bồi thường thiệt hại hơn 75.000 USD (hơn 1,94 tỷ VND) mỗi người.

Vụ việc từng khiến hàng nghìn máy bay Airbus A320 trên toàn cầu phải cập nhật phần mềm khẩn cấp, đồng thời khơi lại tranh luận về độ tin cậy của hệ thống điều khiển bay điện tử trong kỷ nguyên số hóa ngành hàng không.

Sự cố giữa không trung dẫn đến hạ cánh khẩn cấp

Cụ thể, sự cố xảy ra vào ngày 30/10/2025 trên chuyến bay của JetBlue từ Cancún (Mexico) đến Newark (Mỹ) khai thác bằng Airbus A320.

Trong hành trình bay, máy bay bất ngờ giảm độ cao trong thời gian ngắn, buộc tổ bay phải chuyển hướng hạ cánh khẩn cấp xuống sân bay Tampa, bang Florida (Mỹ).

Dữ liệu trên trang theo dõi hàng không dân sự FlightRadar24 cho thấy máy bay duy trì độ cao 10.600 m, nhưng giảm xuống chỉ còn khoảng 5.400 m trong vòng 5 phút. Mức độ giảm này tương đương gần 1.100 m mỗi phút, trong khi máy bay dân dụng thường chỉ hạ độ cao với tốc độ không quá 300-600 m mỗi phút.

Trang tin hàng không Simple Flying dẫn lời một người tự xưng là hành khách trên chuyến bay nói rằng "phi cơ đột ngột chúi mũi trong khoảng hơn 30 giây", khiến mọi đồ vật và tiếp viên bị hất lên trần khoang khách, gây nên cảnh hỗn loạn. "Mọi người hoảng loạn và la hét. Cảm giác như máy bay đang lao thẳng xuống đất", người này cho hay.

Theo lực lượng cứu hộ địa phương, khoảng 15-20 hành khách đã được đưa tới bệnh viện để kiểm tra chấn thương.

Theo ABC News, dù không gây hậu quả nghiêm trọng, sự kiện vẫn được xếp vào nhóm sự cố an toàn cần điều tra kỹ do liên quan hệ thống điều khiển bay điện tử, bộ phận then chốt bảo đảm ổn định chuyến bay.

Trong đơn kiện nộp đầu tháng 1/2026, ba hành khách Nadia Ramos, Ricardo Racines và Natividad Martinez cho rằng sự cố không đơn thuần là hiện tượng bất thường nhất thời mà có thể liên quan tới lỗi hệ thống điều khiển bay, đặc biệt là ELAC (Elevator Aileron Computer), thành phần cốt lõi của hệ thống fly-by-wire (điều khiển điện tử) trên Airbus A320, do hãng Thales cung cấp.

Nguyên đơn cáo buộc các bên liên quan đã không đánh giá đầy đủ nguy cơ hoặc chậm khắc phục các trục trặc tiềm ẩn trước khi tiếp tục khai thác thương mại.

ELAC LÀ GÌ?

ELAC (Elevator Aileron Computer) là máy tính điều khiển bay thuộc hệ thống fly-by-wire trên dòng Airbus A320.

Theo tài liệu kỹ thuật Airbus, ELAC xử lý tín hiệu điều khiển từ phi công và dữ liệu cảm biến để điều khiển elevator (cánh lái độ cao) và aileron (cánh liệng), qua đó duy trì ổn định quỹ đạo bay và bảo vệ giới hạn thao tác an toàn, đồng thời tối ưu hiệu suất khai thác và tiết kiệm nhiên liệu.

Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) mô tả, fly-by-wire là công nghệ thay thế kết nối cơ khí truyền thống bằng tín hiệu điện tử thông qua máy tính trung gian, giúp tăng độ chính xác, hỗ trợ bảo vệ giới hạn an toàn bay (flight envelope) và tối ưu hiệu suất khai thác.

Trong các sự cố hiếm gặp, nếu dữ liệu đầu vào hoặc phần mềm xử lý bị sai lệch, hệ thống có thể tạo lệnh điều khiển ngoài ý muốn.

Trở lại vụ kiện, các nguyên đơn cho rằng JetBlue, Airbus và Thales “đã biết hoặc đáng lẽ phải biết” về nguy cơ trục trặc hệ thống nhưng chưa áp dụng biện pháp kiểm soát đầy đủ.

Họ yêu cầu bồi thường thiệt hại hơn 75.000 USD (hơn 1,94 tỷ VND) mỗi người, bao gồm chi phí y tế, tổn thất thu nhập và ảnh hưởng sức khỏe sau sự cố.

Nguyên nhân gây tranh cãi

Sau sự cố, Airbus đưa ra nhận định ban đầu rằng bức xạ Mặt Trời cường độ cao có thể gây sai lệch dữ liệu trong máy tính điều khiển bay, hiện tượng thường gọi là “bit flip”, tức lỗi dữ liệu do hạt năng lượng cao tác động vào vi mạch điện tử.

Tuy nhiên, giả thuyết này chưa nhận được sự đồng thuận hoàn toàn. Nhà khoa học bức xạ không gian Clive Dyer thuộc Đại học Surrey (Anh) nhận định, mức bức xạ trong ngày xảy ra sự cố không đặc biệt cao so với nền thông thường và khó có khả năng gây ảnh hưởng đáng kể tới hệ thống điều khiển máy bay.

Trong khi đó, các tài liệu kỹ thuật sơ bộ và chỉ thị an toàn liên quan chưa khẳng định bức xạ là nguyên nhân duy nhất, khiến tranh luận chuyên môn dần chuyển sang khả năng lỗi phần mềm, thiết kế hệ thống hoặc quy trình đánh giá an toàn chưa đầy đủ.

Sau đánh giá ban đầu, Cơ quan An toàn Hàng không châu Âu (EASA) đã ban hành chỉ thị khẩn yêu cầu các hãng bay khai thác dòng Airbus A320 tiến hành cập nhật phần mềm hoặc thay thế thiết bị liên quan nhằm phòng ngừa rủi ro.

Theo thống kế, chiến dịch này đã ảnh hưởng khoảng 6.000 máy bay A320 trên toàn cầu, trở thành một trong những đợt cập nhật an toàn quy mô lớn của Airbus trong những năm gần đây.

Góc nhìn ICAO

Từ góc nhìn quản lý an toàn, ICAO nhấn mạnh mọi rủi ro công nghệ, kể cả xác suất thấp, đều cần được nhận diện sớm, đánh giá liên tục và xử lý chủ động thông qua hệ thống quản lý an toàn (Safety Management System – SMS). Điều này đặc biệt quan trọng khi máy bay hiện đại ngày càng phụ thuộc vào phần mềm điều khiển.

Công nghệ fly-by-wire mang lại lợi ích rõ rệt về hiệu suất khai thác, tiết kiệm nhiên liệu và hỗ trợ phi công duy trì ổn định bay, song đồng thời đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn về độ tin cậy phần mềm, khả năng chống nhiễu môi trường và quy trình kiểm chứng kỹ thuật.

Thực tế, rủi ro từ bức xạ vũ trụ đã được nghiên cứu từ lâu trong lĩnh vực hàng không - vũ trụ. Các hạt năng lượng cao có thể gây nhiễu thiết bị điện tử trên vệ tinh và tàu vũ trụ. Tuy nhiên, với máy bay thương mại ở độ cao thấp hơn nhiều, nguy cơ thường được cho là rất nhỏ.

Theo AP News, phản ứng của ngành hàng không sau sự cố A320 được đánh giá khá nhanh và đồng bộ, khi việc cập nhật phần mềm trên quy mô toàn cầu được triển khai trong thời gian ngắn.

Điều này phản ánh văn hóa “phòng ngừa trước”, vốn là nguyên tắc an toàn cốt lõi của ngành hàng không dân dụng hiện đại.

Tác động pháp lý có thể kéo dài

Dù vậy, vụ kiện hiện nay có thể kéo dài do liên quan nhiều bên, từ hãng khai thác, nhà sản xuất máy bay tới nhà cung cấp hệ thống điện tử hàng không.

Trong các vụ việc tương tự trước đây, việc xác định trách nhiệm thường phức tạp vì ranh giới giữa lỗi thiết kế, khai thác vận hành và yếu tố môi trường không phải lúc nào cũng rõ ràng.

ICAO cũng nhấn mạnh, điều tra sự cố hàng không chủ yếu nhằm cải thiện an toàn bay hơn là xác định trách nhiệm pháp lý, dù hai quá trình này thường diễn ra song song.

Hiện báo cáo điều tra cuối cùng về sự cố vẫn chưa được công bố. Airbus cho biết các bản cập nhật phần mềm đã giúp đội bay A320 vận hành ổn định.

Tuy nhiên, vụ kiện mới cho thấy câu chuyện an toàn điện tử hàng không trong kỷ nguyên máy bay số hóa vẫn tiếp tục được theo dõi sát sao.

Hải Anh