Mỹ thay đổi lớn để bắt kịp chuẩn an toàn bay quốc tế

Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) vừa chính thức ban hành quy định mới, nâng thời lượng ghi âm buồng lái (Cockpit Voice Recorder - CVR) từ mức tối thiểu 2 giờ lên 25 giờ đối với máy bay sản xuất mới.

Đây được xem là thay đổi lớn trong tiêu chuẩn an toàn bay của Mỹ, nhằm khắc phục những hạn chế kéo dài nhiều năm trong công tác điều tra tai nạn và sự cố hàng không

FAA cho biết chuẩn CVR 2 giờ hiện hành ngày càng không còn phù hợp với thực tế khai thác.

Trong nhiều trường hợp, sự cố chỉ được phát hiện sau khi chuyến bay đã hạ cánh, tàu bay lăn vào sân đỗ, quay vòng khai thác, thậm chí tổ bay còn thực hiện thêm chặng bay khác trước khi có quyết định bảo toàn dữ liệu CVR. Khi đó, các đoạn ghi âm quan trọng trong buồng lái đã bị ghi đè trước khi cơ quan chức năng kịp trích xuất.

Việc tăng thời lượng CVR lên 25 giờ được FAA đánh giá là mang lại lợi ích trực tiếp cho công tác điều tra an toàn bay.

Thời lượng dài hơn cho phép cơ quan điều tra tiếp cận toàn bộ bối cảnh vận hành trước – trong – sau sự cố, bao gồm quá trình ra quyết định, khối lượng công việc của tổ bay cũng như các trao đổi và hành động sau sự cố.

Đây là những yếu tố then chốt giúp phân tích chuỗi nguyên nhân và yếu tố con người, vốn đóng vai trò trung tâm trong điều tra tai nạn hàng không hiện đại.

Quy định mới cũng nhằm giảm thiểu tình trạng dữ liệu CVR không còn khả dụng do bị ghi đè, vấn đề từng gây khó khăn cho nhiều cuộc điều tra tai nạn và sự cố trong quá khứ, và đã được Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) khuyến nghị FAA xem xét từ năm 2018.

Ghi âm buồng lái (Cockpit Voice Recorder – CVR)

CVR là một thành phần của hệ thống “hộp đen” máy bay, có nhiệm vụ ghi lại toàn bộ âm thanh trong buồng lái trong suốt quá trình khai thác.

CVR thu các cuộc trao đổi giữa phi công, liên lạc với kiểm soát không lưu, âm thanh cảnh báo hệ thống, tiếng động cơ và các âm thanh nền quan trọng khác.

CVR hoạt động theo cơ chế vòng lặp, nghĩa là dữ liệu mới sẽ được ghi đè lên dữ liệu cũ khi bộ nhớ đầy. Vì vậy, thời lượng ghi âm (2 giờ hay 25 giờ) có ý nghĩa quyết định trong việc bảo toàn dữ liệu.

Trong điều tra tai nạn và sự cố hàng không, CVR giúp cơ quan chức năng tái dựng diễn biến trong buồng lái, đồng thời hiểu rõ cách tổ lái nhận thức, phối hợp và xử lý tình huống.

Quy định mới của FAA áp dụng thế nào?

Theo quy định của FAA, yêu cầu nâng CVR lên 25 giờ được triển khai theo lộ trình phân tầng, dựa trên loại hình khai thác, trọng lượng cất cánh tối đa (MCTOW), số ghế hành khách và thời điểm sản xuất tàu bay.

Cụ thể, từ ngày 2/2/2027, yêu cầu CVR 25 giờ sẽ áp dụng đối với các tàu bay có MCTOW từ 27.000 kg trở lên, được chứng nhận kiểu loại với 29 ghế hành khách trở xuống, đang thuộc diện bắt buộc phải trang bị CVR theo quy định hiện hành.

Tiếp đó, từ ngày 2/2/2029, phạm vi áp dụng được mở rộng sang các tàu bay có MCTOW dưới 27.000kg, qua đó từng bước đưa chuẩn CVR 25 giờ trở thành cấu hình tiêu chuẩn đối với các máy bay mới.

Tuy nhiên, trước khi các mốc kỹ thuật này có hiệu lực, Quốc hội Mỹ đã sớm đặt ra yêu cầu pháp lý mang tính nguyên tắc. Từ ngày 16/5/2025, các máy bay thương mại lớn (covered aircraft) được sản xuất mới sẽ không được phép đưa vào khai thác nếu chưa được trang bị CVR có khả năng lưu trữ tối thiểu 25 giờ.

Theo luật, thuật ngữ “covered aircraft” được định nghĩa bao gồm: các máy bay do hãng hàng không dân dụng khai thác (theo lịch trình hoặc thuê chuyến); và máy bay hạng vận tải (transport category aircraft) được chứng nhận kiểu loại với từ 30 ghế hành khách trở lên, bao gồm cả phiên bản chở hàng toàn bộ (all-cargo) hoặc kết hợp khách và hàng (combi).

Như vậy, đối với các dòng máy bay sản xuất mới, CVR 25 giờ không còn là tùy chọn nâng cấp, mà trở thành cấu hình bắt buộc ngay từ khi bàn giao.

Đối với đội tàu bay đang khai thác, được sản xuất trước các mốc nêu trên, FAA chưa áp dụng yêu cầu thay thế ngay lập tức.

Việc cải tiến CVR cho nhóm tàu bay này được tách sang lộ trình riêng, do cân nhắc về chi phí, thời gian chứng nhận và ảnh hưởng đến hoạt động khai thác, với thời hạn hoàn tất dự kiến kéo dài đến khoảng năm 2030.

Chuẩn ICAO, EASA và xu hướng quốc tế

Quy định của FAA được đánh giá là bước đi nhằm đáp ứng tiêu chuẩn an toàn ngày càng cao của thế giới.

Trước đó, Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) đã sớm nhận diện những hạn chế của chuẩn CVR 2 giờ, đặc biệt với các chuyến bay dài hoặc các sự cố không được phát hiện ngay.

Ngày 4/11/2020, ICAO chính thức thông qua sửa đổi Phụ lục 6 (Annex 6 - Operation of Aircraft), yêu cầu các máy bay có MCTOW trên 27.000 kg, được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện bay lần đầu từ ngày 1/1/2021, phải trang bị CVR với thời lượng ghi âm tối thiểu 25 giờ.

Tại châu Âu, Cơ quan An toàn Hàng không Liên minh châu Âu (EASA) đã nhanh chóng đưa yêu cầu này vào hệ thống quy định, áp dụng bắt buộc đối với tất cả các máy bay thương mại mới có MCTOW trên 27.000kg từ 1/1/2021.

Hiện nay, nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Pháp, Đức, Canada, Australia, Singapore, Đài Loan (Trung Quốc), Maldives… đã áp dụng hoặc nội luật hóa yêu cầu CVR 25 giờ, coi đây là chuẩn mực an toàn mới..

Việt Nam đã triển khai CVR 25 giờ từ lâu

Tại Việt Nam, yêu cầu kéo dài thời lượng lưu trữ CVR được nội luật hóa từ khá sớm.

Nội dung này được quy định tại Điều 6.095, Mục 33, Phụ lục V ban hành kèm theo Thông tư số 03/2016/TT-BGTVT, sau đó được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 21/2017/TT-BGTVT của Bộ Giao thông Vận tải.

Theo đó, CVR phải có khả năng lưu trữ được thông tin đã ghi trong tối thiểu 25 giờ hoạt động đối với tất cả máy bay có trọng tải cất cánh tối đa trên 27.000 kg, được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện bay lần đầu kể từ ngày 1/1/2021.

Các tàu bay và trực thăng khác vẫn áp dụng chuẩn tối thiểu 2 giờ theo thông lệ truyền thống.

Việc áp dụng mốc thời gian này cho thấy Việt Nam đã đi trước nhiều quốc gia lớn, trong đó có Mỹ, và bám sát chặt chẽ định hướng của ICAO.

Điều này phản ánh cách tiếp cận chủ động, lấy an toàn làm trọng tâm, đồng thời giúp hệ thống pháp lý hàng không Việt Nam duy trì mức độ tương thích cao với tiêu chuẩn quốc tế trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Hải Anh