Nhật Bản "vật vã" biến dầu ăn thừa thành nhiên liệu hàng không bền vững
Từ những chai dầu ăn đã qua sử dụng trong các hộ gia đình đến các chuỗi nhà hàng quy mô lớn, Nhật Bản đang chạy đua để biến chất thải nhà bếp thành nhiên liệu hàng không bền vững (SAF).
Từng giọt dầu ăn thừa đều được tận dụng
Trong căn bếp nhỏ tại Tokyo, bà nội trợ Maki Watanabe cẩn thận đổ phần dầu ăn đã dùng để chiên thực phẩm vào một chai nhựa. Công việc tưởng chừng đơn giản này lại là một phần trong nỗ lực quốc gia nhằm biến dầu ăn thải thành nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), loại nhiên liệu được kỳ vọng sẽ giúp ngành hàng không giảm phát thải carbon trong những thập niên tới.
“Cần một lượng nhiên liệu khổng lồ để giúp máy bay cất cánh. Tôi hy vọng ngày càng có nhiều người tham gia quyên góp dầu ăn đã qua sử dụng”, bà Watanabe chia sẻ với Reuters. Với niềm đam mê nấu nướng, mỗi năm bà có thể đóng góp khoảng 40 lít dầu ăn thải.
Số dầu này được thu gom tại một siêu thị gần nhà, một trong khoảng 300 điểm thu gom tham gia chương trình hợp tác công - tư mang tên “Fry to Fly” (Từ dầu chiên đến bầu trời). Sáng kiến đang được Nhật Bản đẩy mạnh trong bối cảnh quốc gia nghèo tài nguyên này phải đối mặt với giá năng lượng biến động và áp lực đảm bảo an ninh nhiên liệu.
Nhật Bản đặt mục tiêu đến năm 2030, khoảng 10% lượng nhiên liệu hàng không sử dụng trong nước sẽ đến từ các nguồn bền vững. Để đạt được mục tiêu, nước này ước tính cần khoảng 1,7 tỷ lít SAF.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay còn rất xa mục tiêu. Sản lượng SAF trong nước mới chỉ đạt khoảng 30 triệu lít, tương đương 0,3% lượng nhiên liệu máy bay tiêu thụ hàng năm.
“Chúng ta đang đối mặt với một thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với dự kiến”, hai hãng hàng không lớn nhất Nhật Bản là ANA và Japan Airlines thừa nhận trong một báo cáo chung công bố hồi tháng 5.
Nguyên nhân chính nằm ở sự khan hiếm nguyên liệu đầu vào và hạn chế về cơ sở hạ tầng sản xuất. Trong ngắn hạn, dầu ăn đã qua sử dụng được xem là nguồn nguyên liệu khả thi nhất để sản xuất SAF tại Nhật Bản.
Theo UCO Japan, hiệp hội các doanh nghiệp tái chế dầu ăn thải nếu thu gom tối đa từ các hộ gia đình, Nhật Bản có thể thu được khoảng 550 triệu lít dầu ăn đã qua sử dụng mỗi năm. Lượng nguyên liệu này có khả năng cung cấp khoảng một phần tư nhu cầu SAF mà nước này đặt ra cho năm 2030.
Nhằm mở rộng mạng lưới thu gom, chính quyền Tokyo đang tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và cộng đồng dân cư. Thành phố muốn tiếp cận tới 7,8 triệu hộ gia đình thông qua các chiến dịch tuyên truyền và các điểm thu gom mới.
Trong năm tài chính vừa qua, Tokyo đã phát miễn phí 13.000 phễu nhựa có gắn mã QR hướng dẫn người dân cách thu gom dầu ăn sau sử dụng. Dù vậy, tổng lượng dầu thu được trong năm 2024 chỉ đạt khoảng 160.000 lít.
Con số này nghe có vẻ nhỏ bé, nhưng theo tính toán của Saffaire Sky Energy - liên doanh giữa JGC và Cosmo, lượng nhiên liệu sản xuất từ số dầu đó đủ để một chiếc Boeing 787 Dreamliner hoạt động liên tục khoảng 17 giờ.
“Nếu không bắt đầu ngay từ bây giờ, chúng ta chắc chắn sẽ không kịp đạt mục tiêu vào năm 2030”, ông Yasushi Sato, một quan chức chính quyền Tokyo, cảnh báo.
Nhiều doanh nghiệp cũng đã tham gia vào chuỗi thu gom. Fujifilm bắt đầu thu hồi dầu ăn từ các căng tin nhân viên, trong khi các tập đoàn bán lẻ lớn như Aeon, Ito-Yokado và 7-Eleven đang lắp đặt thêm các thùng thu gom trên toàn quốc.
Bài toán khó của các nhà sản xuất nhiên liệu
Dù nguồn nguyên liệu ngày càng được chú trọng, sản xuất SAF vẫn là một quá trình phức tạp và tốn kém. Dầu ăn thải phải trải qua nhiều công đoạn như thu gom, xử lý, hydro hóa và chưng cất trước khi trở thành nhiên liệu đạt tiêu chuẩn hàng không.
Công ty năng lượng Eneos cho biết lượng dầu ăn có thể thu gom được sẽ là yếu tố quyết định việc hãng có triển khai liên doanh với Mitsubishi Corporation để sản xuất 400 triệu lít SAF mỗi năm sau năm tài chính 2028 hay không.
Trong khi đó, liên doanh giữa JGC, Cosmo Energy và REVO International hiện đang xây dựng nhà máy SAF thương mại đầu tiên của Nhật Bản với công suất khoảng 30 triệu lít mỗi năm.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp vẫn tỏ ra thận trọng. JGC cho rằng cần có tín hiệu rõ ràng hơn về nhu cầu thị trường trước khi quyết định mở rộng quy mô đầu tư.
Chính phủ Nhật Bản yêu cầu các doanh nghiệp đưa ra quyết định đầu tư cuối cùng trước tháng 3 năm 2027 nếu muốn kịp sản xuất hàng loạt vào năm 2030.
Những khó khăn của Nhật Bản phản ánh thách thức chung mà ngành hàng không toàn cầu đang đối mặt trong quá trình giảm phát thải carbon.
Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), SAF có thể chỉ chiếm khoảng 0,8% tổng lượng nhiên liệu hàng không thương mại sử dụng trong năm 2026, tương đương khoảng 2,4 triệu tấn sản lượng toàn cầu. Con số này vẫn rất thấp so với nhu cầu thực tế và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Tổng giám đốc IATA Willie Walsh nhận định đây có thể tiếp tục là “một năm đáng thất vọng” đối với ngành SAF. Theo ông, các chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh, trong khi nhiều tập đoàn dầu khí chưa đầu tư tương xứng để mở rộng sản xuất.
IATA cho rằng ngành hàng không cần đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo, mở rộng cơ sở hạ tầng nhiên liệu, tăng các chính sách khuyến khích đầu tư và xây dựng một thị trường SAF toàn cầu đủ lớn để giảm chi phí sản xuất.
Tổ chức này ước tính thế giới cần khoảng 20 nhà máy lọc dầu SAF quy mô thương mại mới có thể đáp ứng các mục tiêu sản lượng và các quy định đang được nhiều quốc gia áp dụng.
Đối với Nhật Bản, việc biến dầu ăn thải thành nhiên liệu máy bay không chỉ là giải pháp tái chế đơn thuần mà còn là một phần trong chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng và giảm phát thải. Tuy nhiên, với khoảng cách lớn giữa mục tiêu và thực tế hiện nay, quốc gia này nhiều khả năng vẫn sẽ phải nhập khẩu SAF trong những năm tới trước khi các công nghệ sản xuất nhiên liệu sinh học thế hệ mới được thương mại hóa rộng rãi.