Trung Quốc đe dọa vị thế dẫn đầu của Mỹ trong lĩnh vực vũ trụ
Cuộc đua không gian toàn cầu đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt và lần này tâm điểm không chỉ là các sứ mệnh lên Mặt Trăng hay Sao Hỏa, mà còn là khả năng kiểm soát quỹ đạo Trái đất tầm thấp (LEO) - “xa lộ” chiến lược của nền kinh tế số tương lai.
Trong nhiều năm, Mỹ giữ vị thế áp đảo gần như tuyệt đối nhờ sự bùng nổ của ngành công nghiệp vũ trụ thương mại, đặc biệt là sự thống trị của SpaceX với tên lửa tái sử dụng Falcon 9. Tuy nhiên, lợi thế đó đang đứng trước nguy cơ bị thách thức mạnh mẽ bởi Trung Quốc.
Năm 2025, Mỹ đã phóng tới 3.720 vệ tinh và tải trọng lên không gian, vượt xa con số 371 của Trung Quốc - quốc gia đứng thứ hai thế giới. Thành tích này phần lớn đến từ khả năng tái sử dụng tên lửa của SpaceX, giúp giảm mạnh chi phí phóng và tăng tần suất tiếp cận không gian.
Ngành công nghiệp vũ trụ tư nhân Trung Quốc vừa tiến thêm một bước dài sau sứ mệnh phóng thành công tên lửa Zhuque-2E Y5 (ZQ-2E Y5) tại bãi phóng Đông Phong vào thứ Năm (14/5/2026). Thành công này tiếp tục củng cố chiến lược bành trướng sự hiện diện thương mại của Trung Quốc vào không gian, hứa hẹn tạo ra sự cạnh tranh mạnh mẽ trong ngành công nghiệp vũ trụ thế giới.
Nếu Trung Quốc thành công trong việc phát triển và hạ cánh được các tên lửa tái sử dụng của riêng mình, cán cân quyền lực trong ngành công nghiệp vũ trụ có thể thay đổi nhanh chóng.
Hiện nay, công nghệ tái sử dụng vẫn là “nút thắt” lớn nhất trong tham vọng không gian của Bắc Kinh. Một khi vượt qua được rào cản này, Trung Quốc sẽ có cơ hội kết hợp năng lực phóng giá rẻ với hệ sinh thái sản xuất điện tử khổng lồ trong nước để triển khai các chòm sao vệ tinh với quy mô chưa từng có.
Dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh đang chuẩn bị cho bước nhảy vọt này xuất hiện vào cuối tháng 12/2025, khi các công ty Trung Quốc nộp hồ sơ lên Liên minh Viễn thông Quốc tế với kế hoạch triển khai hơn 200.000 vệ tinh. Con số khổng lồ đó phản ánh kỳ vọng rằng một hoặc nhiều trong số khoảng chục dự án tên lửa tái sử dụng đang được phát triển tại Trung Quốc sẽ sớm đi vào hoạt động.
Nếu điều đó xảy ra, Mỹ có nguy cơ đánh mất lợi thế trong một trong số ít lĩnh vực công nghệ cao mà nước này vẫn duy trì vị trí dẫn đầu toàn cầu. Không chỉ là vấn đề kinh tế, cuộc cạnh tranh này còn mang ý nghĩa địa chính trị sâu sắc. Trong nhiều năm, hình ảnh nước Mỹ như một quốc gia tiên phong mang internet đến các khu vực xa xôi thông qua các hệ thống vệ tinh như Starlink đã trở thành một dạng “quyền lực mềm” mới. Sự trỗi dậy của Trung Quốc trong lĩnh vực này có thể làm xói mòn vai trò đó.
Ngoài ra, công nghệ vệ tinh thương mại còn có giá trị quân sự ngày càng lớn. Những hệ thống được phát triển phục vụ internet băng thông rộng hoặc viễn thông dân sự hoàn toàn có thể được chuyển đổi cho mục đích quân sự, tương tự cách Trung Quốc tận dụng công nghệ máy bay không người lái dân dụng để phục vụ quốc phòng.
Một trong những lợi thế lớn của Trung Quốc nằm ở khả năng sản xuất quy mô lớn với chi phí thấp. Theo Altynay Junusova, nhà phân tích thuộc Viện Mercator về Trung Quốc, quỹ đạo Trái đất tầm thấp có mức bức xạ thấp hơn nhờ từ quyển của Trái đất, cho phép các vệ tinh sử dụng linh kiện điện tử thương mại giá rẻ thay vì các thiết bị chống bức xạ đắt đỏ. Đây cũng là yếu tố giúp SpaceX và dự án Kuiper của Amazon giảm chi phí triển khai.
Tuy nhiên, Trung Quốc có thể tận dụng lợi thế này ở quy mô còn lớn hơn nhiều nhờ sức mạnh sản xuất công nghiệp vốn đã được chứng minh trong các lĩnh vực như xe điện, pin, tua-bin gió, tấm pin mặt trời hay thiết bị điện tử tiêu dùng. “Khi Trung Quốc muốn làm điều gì đó trên quy mô lớn, chi phí thường rất thấp, điều mà các công ty Mỹ và châu Âu rất khó cạnh tranh”, nhà phân tích Junusova nhận định với Aviation Week.
Cuộc cạnh tranh còn trở nên phức tạp bởi đặc thù của quỹ đạo Trái đất tầm thấp. Không tồn tại một cơ quan toàn cầu có quyền phân bổ vị trí hoạt động trong không gian này, trong khi số lượng quỹ đạo khả dụng là hữu hạn. Điều đó đồng nghĩa với việc những quốc gia triển khai trước sẽ có lợi thế gần như cố định.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc đã công khai đề cập đến chiến lược này. Trong một bài xã luận hồi tháng Giêng, China Daily cho rằng các vị trí trên quỹ đạo LEO là “hữu hạn, không thể tái tạo và ngày càng khan hiếm”, đồng thời cảnh báo rằng nếu bị các nước tiên phong chiếm giữ, những quốc gia đến sau sẽ gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc triển khai các hệ thống vệ tinh phục vụ thông tin liên lạc, định vị hay viễn thám.
Điều này làm dấy lên lo ngại tại phương Tây, đặc biệt trong bối cảnh Trung Quốc từng bị chỉ trích vì cách tiếp cận thiếu phối hợp đối với các tài nguyên chung quốc tế. Trong lĩnh vực không gian, Bắc Kinh nhiều lần bị lên án vì tạo ra lượng lớn mảnh vỡ quỹ đạo sau các vụ thử nghiệm vũ khí chống vệ tinh, cũng như thiếu minh bạch trong việc phối hợp với các nhà khai thác vệ tinh khác khi xảy ra các tình huống tiếp cận nguy hiểm.
Nếu không có các thỏa thuận quốc tế mới, giới quan sát lo ngại rằng các doanh nghiệp Trung Quốc có thể nhanh chóng “chiếm chỗ” trên quỹ đạo LEO, hạn chế khả năng tiếp cận không gian của Mỹ và nhiều quốc gia khác trong tương lai.
Mike Gold, cựu quan chức NASA và hiện là Chủ tịch Redwire Space, cho rằng Mỹ cần đóng vai trò dẫn dắt trong việc xây dựng các nguyên tắc ứng xử mới trong không gian. Ông từng tham gia xây dựng Hiệp định Artemis dưới thời chính quyền Trump đầu tiên - bộ nguyên tắc hợp tác không ràng buộc giữa 67 quốc gia nhằm bảo đảm các hoạt động an toàn và hòa bình trên Mặt Trăng, Sao Hỏa và các thiên thể khác.
Theo Gold, mô hình này có thể được mở rộng sang quỹ đạo Trái đất tầm thấp nhằm ngăn chặn nguy cơ cạnh tranh hỗn loạn trong không gian. Tuy nhiên, điều đó diễn ra trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump hồi tháng Giêng đã chỉ đạo rút khỏi 66 tổ chức quốc tế và cơ quan thuộc Liên Hợp Quốc mà Washington cho là không phù hợp với lợi ích của Mỹ, bao gồm một số tổ chức điều phối việc sử dụng các nguồn lực chung toàn cầu như khí quyển và đại dương.
Dù vậy, Mỹ vẫn đang nhận được nhiều thiện cảm quốc tế nhờ vai trò dẫn đầu trong lĩnh vực không gian, đặc biệt sau thành công của chương trình Artemis II quanh Mặt Trăng. Câu hỏi lớn hiện nay là liệu Washington có thể vừa theo đuổi chính sách “Nước Mỹ trên hết” trên Trái đất, vừa duy trì vai trò lãnh đạo và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong không gian hay không.
Trong khi đó, Trung Quốc đang tăng tốc với tham vọng xây dựng một hệ sinh thái không gian khổng lồ của riêng mình. Và nếu Bắc Kinh giải được bài toán tên lửa tái sử dụng, cuộc cạnh tranh giành quyền kiểm soát quỹ đạo Trái đất tầm thấp có thể sẽ trở thành một trong những cuộc đối đầu chiến lược quan trọng nhất của thế kỷ 21.