Đại biểu Quốc hội đề xuất lập “Quỹ vật liệu xây dựng” để chủ động tiến độ cho các dự án hạ tầng trọng điểm

"Tại sao phải mua vật liệu của mình với thị trường?"

Trong phiên thảo luận tại hội trường của Quốc hội chiều 21/4 về kế hoạch đầu tư công trung hạn, kế hoạch tài chính 5 năm tới và phê chuẩn quyết toán ngân sách Nhà nước năm 2024, một số đại biểu đã đề cập đến vấn đề thiếu nguồn cung nguyên liệu đang ảnh hưởng lớn đến tiến độ các dự án hạ tầng, trong đó có các dự án hạ tầng hàng không.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn TP Đà Nẵng) bày tỏ sự băn khoăn khi quy định tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, do nhà nước quản lý nhưng khi triển khai các dự án đầu tư công đều phải mua nguyên vật liệu qua cơ chế thị trường.

Quá trình này thực tế đang tạo ra một vòng lặp chi phí gây bất lợi cho ngân sách. Nhà nước đang phải dùng ngân sách thu để mua lại chính tài nguyên của mình với giá cao. Nghịch lý này làm tăng tổng mức đầu tư, tình trạng dự án khát vật liệu gây chậm tiến độ giải ngân ảnh hưởng đến hệ số ICOR (tỷ số gia tăng vốn so với sản lượng).

Đại biểu cho biết, mặc dù hiện nay chúng ta đã có quy hoạch về tài nguyên khoáng sản, trong đó có các mỏ vật liệu xây dựng, nhưng thực tế cho thấy cách tiếp cận vẫn mang nặng tính xử lý tình thế, chưa trở thành một chiến lược chủ động phục vụ đầu tư công.

Nhiều trường hợp khi dự án triển khai mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin phép mỏ, điều chỉnh quy hoạch. Khi thiếu thì tháo gỡ, khi vướng thì xử lý nhưng chưa thực sự có một sự chuẩn bị từ trước theo nhu cầu của từng dự án và từng vùng. Điều này cho thấy quy hoạch hiện nay mới chỉ dừng ở quản lý tài nguyên, chưa gắn chặt với quy hoạch và kế hoạch đầu tư công.

Để giải quyết vấn đề này trong bối cảnh nhu cầu đầu tư rất lớn cho giai đoạn 2026-2030, đại biểu đề nghị Chính phủ cần có cơ chế điều tiết giá hoặc dự trữ chiến lược như cách làm đối với xăng dầu hay lương thực.

Dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng thông qua việc làm tốt quy hoạch các mỏ gắn với mặt bằng sạch, thủ tục cấp phép khai thác nhanh chóng, khi cần vật liệu, muốn hạ giá thành thì Nhà nước cấp quyền khai thác ngay, không phải đợi đến khi đi giải tỏa, đền bù thường kéo dài nhiều năm.

Đồng thời, triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực vật liệu xây dựng. Đây không chỉ là giải pháp về môi trường mà còn là chiến lược kinh tế để không phải lệ thuộc vào tài nguyên khai thác tự nhiên từ đó giảm chi phí và bình ổn thị trường.

Cũng về vấn đề này, Đại biểu Nguyễn Trúc Sơn (Đoàn Vĩnh Long) cho rằng, cần sớm xây dựng chiến lược tổng thể về vật liệu xây dựng. Theo đại biểu, ngân sách Nhà nước dành khoảng 40% cho đầu tư phát triển, với tổng quy mô khoảng 8,2 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 20–22% tổng vốn đầu tư xã hội.

Quy mô lớn này kéo theo yêu cầu rất cao về công tác chuẩn bị đầu tư, tổ chức thi công và giải ngân. Đại biểu cho rằng, khi nhiều dự án trọng điểm được triển khai đồng loạt, nhu cầu về nhân lực trong lĩnh vực công nghiệp - xây dựng sẽ tăng mạnh, đồng thời gây áp lực lớn lên nguồn vật liệu xây dựng như cát, đá và các vật liệu khác.

Từ thực tế đó, đại biểu đề xuất nghiên cứu mô hình “Quỹ vật liệu xây dựng” đối với các loại vật liệu thiết yếu như cát, đá, nhằm phục vụ điều tiết, khai thác và bình ổn giá cho cả khu vực công và tư. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy nghiên cứu, sử dụng các vật liệu thay thế như cát biển, xỉ than và áp dụng các giải pháp kỹ thuật phù hợp với điều kiện địa hình, nhất là tại các vùng đất yếu.

Nhiều dự án hạ tầng hàng không thiếu vật liệu trầm trọng

Thực tế cho thấy, các dự án hàng không hiện đang chịu áp lực lớn về nguồn vật liệu xây dựng. Điển hình là dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành, công trình hàng không trọng điểm quốc gia, hiện đang cần khối lượng lớn đá, cát và vật liệu san lấp.

Theo báo cáo Tổng công ty Cảng hàng không (ACV), hiện dự án đang phát sinh nhiều vướng mắc, một trong những nguyên nhân chính là về vấn đề nhiên, vật liệu phục vụ thi công sân bay Long Thành tăng giá ảnh hưởng đến chi phí vận hành máy móc thi công.

Hiện các nhà thầu huy động gần 2.500 xe máy, thiết bị… để tập trung thi công trong mùa khô. Nhưng giá xăng dầu tăng và nguồn cung hạn chế khiến mỗi ca thi công đều phải bù chi phí nhiên liệu.

Ngoài ra, chi phí vận chuyển đá, cát, thép từ các mỏ về công trường sân bay Long Thành cũng bị đẩy lên theo giá xăng dầu. Theo báo cáo của các nhà thầu, trong thời gian qua, giá của những vật liệu này đã tăng khoảng 15-25%.

Bên cạnh đó, nhựa đường, xi măng và thép đồng loạt tăng giá. Bê tông nhựa thành phẩm chịu ảnh hưởng trực tiếp từ giá nhựa đường và nhiên liệu đã tăng khoảng 40-50% mỗi tấn so với trước.

Do hầu hết các gói thầu đều được ký dưới hình thức hợp đồng đơn giá cố định, giá cả biến động mạnh khiến các nhà thầu phải tự bỏ tiền túi bù lỗ. Hệ lụy tất yếu là trên công trường xuất hiện tình trạng nhà thầu có tâm lý thi công "cầm chừng", chờ đợi nguồn cung ổn định hoặc kỳ vọng vào cơ chế điều chỉnh giá từ cơ quan quản lý.

Ngoài sân bay Long Thành, dự án sửa chữa, nâng cấp Cảng hàng không quốc tế Liên Khương cũng đang đối mặt với khó khăn tương tự. Theo báo cáo mới nhất từ ACV, dự án hiện thiếu khoảng 60.000m³ đá và 40.000m³ cát phục vụ thi công bê tông xi măng.

Các mỏ vật liệu phù hợp trên địa bàn tỉnh đã vượt trữ lượng khai thác hoặc không đủ công suất đáp ứng. Trong khi đó, nguồn cung từ ngoài tỉnh có khoảng cách vận chuyển trên 100km, khiến chi phí tăng cao.

Ngoài vật liệu, do thiếu nguồn và giá tăng cao của nhiên liệu khiến khó khăn của các dự án càng tăng cao. Liên danh nhà thầu đã huy động khoảng 110 thiết bị thi công, với nhu cầu tiêu thụ trung bình khoảng 11.000 lít dầu diesel mỗi ngày. Tuy nhiên, nguồn cung tại địa phương hiện chỉ đáp ứng khoảng 3.000–4.000 lít/ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế của công trường.

Trước đó, theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Cảng hàng không quốc tế Liên Khương sẽ tạm thời đóng cửa từ 0h ngày 4/3 đến hết ngày 25/8 năm nay để sửa chữa đường cất hạ cánh, đường lăn. Việc thiếu nhiên liệu có thể sẽ ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Minh Thu