Tàu bay

Vì sao các hãng hàng không dần "khai tử" khoang hạng nhất?

Trung Kiên - Sỹ Hiển • 01/04/2026 07:00

Từng là biểu tượng của sự sang trọng và độc quyền, khoang hạng nhất (First Class) đang dần biến mất khỏi đội bay của nhiều hãng hàng không lớn. Những thay đổi này đã khơi dậy sự tò mò của cả những người thường xuyên đi máy bay và các nhà quan sát trong ngành.

Vậy tại sao các hãng hàng không lại từ bỏ dịch vụ danh giá nhất của mình, thường gắn liền với giá cả cao cấp và sự thoải mái dành cho giới thượng lưu?

Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa sở thích ngày càng thay đổi của hành khách, áp lực kinh tế biến động và các quyết định chiến lược được đưa ra phía sau hậu trường. Khi các hãng hàng không tiếp tục thích ứng với thực tế hậu đại dịch và những thay đổi dài hạn trong nhu cầu du lịch toàn cầu, vai trò của hạng nhất trong mô hình kinh doanh của họ đang được đánh giá lại.

Đối với các hãng hàng không, mỗi mét vuông không gian cabin đều phải chứng minh được sự tồn tại của nó về mặt doanh thu. Khoang hạng nhất, dù sang trọng và danh giá, thường chiếm diện tích đáng kể mà có thể được sử dụng hiệu quả hơn.

Một ghế hạng nhất có thể chiếm diện tích tương đương với hai hoặc thậm chí ba ghế hạng thương gia (Business Class), vốn thường sinh lời hơn trên mỗi mét vuông. Sự thay đổi này cũng phản ánh những thay đổi rộng hơn trong chiến lược lợi nhuận của các hãng hàng không.

Trước đây, khoang hạng nhất từng là biểu tượng độc tôn để thu hút nhóm khách hàng siêu giàu. Tuy nhiên, theo thời gian, những bước tiến vượt bậc của hạng thương gia với ghế phẳng 180 độ, ẩm thực cao cấp và không gian riêng tư tuyệt đối đã xóa nhòa ranh giới giữa hai phân khúc.

Nhiều hãng hàng không nhận thấy rằng hành khách sẵn lòng chi trả cho những trải nghiệm hạng thương gia nâng cấp vốn có tiện nghi tương đương hạng nhất, nhưng lại sở hữu cấu trúc chi phí bền vững hơn cho cả đơn vị vận hành lẫn người sử dụng.

Tỷ lệ lấp đầy ghế trên một chuyến bay cũng đã trở thành một chỉ số quan trọng cho sự thành công của hãng hàng không. Khoang hạng nhất thường có tỷ lệ lấp đầy thấp hơn, khiến chúng kém hiệu quả hơn về mặt doanh thu. Ngược lại, hạng thương gia có xu hướng có tỷ lệ lấp đầy cao hơn, đặc biệt là trên các tuyến bay có nhiều khách doanh nghiệp.

Đối mặt với biên lợi nhuận eo hẹp và áp lực ngày càng tăng để hoạt động hiệu quả, một số hãng hàng không đang lựa chọn giảm hoặc loại bỏ ghế hạng nhất để chuyển sang các lựa chọn khả thi hơn về mặt tài chính.

Trong thập kỷ qua, hạng thương gia (Business Class) đã trải qua một cuộc lột xác ngoạn mục, từ một gói nâng cấp cơ bản trở thành trải nghiệm cận xa xỉ, đủ sức cạnh tranh và trong nhiều trường hợp đã vượt xa những gì hạng nhất từng cung cấp.

Các khoang thương gia hiện đại giờ đây sở hữu ghế giường nằm phẳng, lối đi riêng cho từng hành khách, không gian riêng tư tối đa với thiết kế dạng suite có cửa trượt, cùng thực đơn cao cấp được chế biến bởi những đầu bếp hàng đầu thế giới. Sự tiến hóa này không hề diễn ra ngẫu nhiên mà là một nước cờ chiến lược đầy tính toán của các hãng bay.

Thực tế, các hãng hàng không đang dồn lực đầu tư vào hạng thương gia bởi phân khúc này thu hút cả nhóm khách du lịch cao cấp lẫn giới kinh doanh - hai tệp khách hàng mang lại lợi nhuận lớn nhất.

Khác với hạng nhất vốn chỉ phục vụ một thị trường ngách siêu nhỏ, hạng thương gia sở hữu sức hấp dẫn rộng rãi và tỷ suất hoàn vốn (ROI) cao hơn hẳn. Do đó, nhiều hãng bay đã quyết định đặt cược vào các dòng ghế cao cấp, ra mắt những trải nghiệm mang tính thương hiệu như 'The Room' của All Nippon Airways hay 'Qsuite' lừng danh của Qatar Airways.

Sự hội tụ giữa yếu tố sang trọng và tính thực dụng trong hạng thương gia đang khiến việc duy trì khoang hạng nhất trở nên khó khả thi. Những hành khách từng chi trả mức phí cao ngất ngưởng cho hạng nhất nay nhận ra rằng hạng thương gia đã đáp ứng trọn vẹn mọi nhu cầu, đặc biệt là trên các tuyến bay quốc tế đường dài.

Nhận diện rõ sự dịch chuyển này, các hãng hàng không đang tái phân bổ nguồn lực để mở rộng và nâng cấp khoang thương gia, thay thế hiệu quả nhu cầu về hạng nhất truyền thống trong khi vẫn đảm bảo mang lại trải nghiệm đẳng cấp nhất cho hành khách.

Hành vi của người tiêu dùng trên thị trường hàng không đã trải qua những chuyển biến sâu sắc trong những năm gần đây, buộc các hãng bay phải tái định nghĩa lại thứ tự ưu tiên trong thiết kế khoang khách.

Hành khách hiện đại, ngay cả nhóm sẵn sàng chi trả mức giá cao nhất, đang có xu hướng tập trung vào giá trị thực tế, sự riêng tư và tính công năng thay vì những xa xỉ phẩm dư thừa. Nếu trước đây, hào quang của hạng nhất từng là thỏi nam châm thu hút giới thượng lưu, thì ngày nay, những thượng đế này lại ưu tiên các tính năng đã trở thành tiêu chuẩn vàng của hạng thương gia.

Sự dịch chuyển này đặc biệt rõ nét trong nhóm khách hàng doanh nghiệp – phân khúc đóng góp phần lớn doanh thu cho ngành hàng không.

Trong những năm gần đây, ngay cả các tập đoàn đa quốc gia cũng đã siết chặt ngân sách và kiểm soát chi phí công tác một cách khắt khe hơn. Việc chi trả cho vé hạng nhất trở nên khó giải trình khi hạng thương gia đã cung cấp sự thoải mái tương đương với chi phí thấp hơn đáng kể.

Hệ quả là, các chính sách công tác ngày càng ưu tiên hạng thương gia, trực tiếp làm sụt giảm nhu cầu đối với phân khúc siêu xa xỉ mà hạng nhất từng độc chiếm.

Trong khi đó, nhóm khách du lịch có thu nhập cao đang có xu hướng ưu tiên hạng phổ thông đặc biệt (Premium Economy) hoặc hạng thương gia, coi đây là những lựa chọn mang lại giá trị tương xứng nhất với chi phí bỏ ra.

Xu hướng hàng không cao cấp tiếp tục đà tăng trưởng mạnh mẽ trong năm 2024, với tốc độ nhỉnh hơn so với phân khúc phổ thông. Dù nhóm hành khách cao cấp này vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ trên toàn thị trường, nhưng sự tăng trưởng ổn định của họ cho thấy nhu cầu trải nghiệm dịch vụ chất lượng cao đang không ngừng gia tăng.

Đáng chú ý, khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đang trở thành động lực chính thúc đẩy sự tăng trưởng này, mặc dù phân khúc phổ thông tại đây thậm chí còn mở rộng nhanh hơn. Trong khi đó, Trung Đông tiếp tục khẳng định vị thế dẫn đầu về tỷ lệ hành khách cao cấp, cho thấy thị hiếu đặc biệt mạnh mẽ của khu vực này đối với các dịch vụ xa xỉ. Ngược lại, Châu Âu vẫn giữ vững vị trí là thị trường có tổng lượng hành khách cao cấp lớn nhất thế giới.

Các chuyến bay đường dài từ 10 tiếng trở lên vốn là 'thánh địa' của khoang hạng nhất, nơi các hãng hàng không phô diễn những chuẩn mực xa hoa và đặc quyền tối thượng. Những đường bay này, thường được khai thác bằng tàu bay thân rộng (widebody), là sân khấu lý tưởng để các hãng trình làng những sản phẩm tinh túy nhất.

Tuy nhiên, trước nhu cầu bùng nổ của hạng thương gia, các hãng bay đang tăng cường diện tích cho phân khúc này nhằm đạt được sự cân bằng tối ưu giữa sự thoải mái và lợi nhuận, đồng thời cắt giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn khoang hạng nhất.

Hơn thế nữa, bối cảnh cạnh tranh khốc liệt trên các đường bay quốc tế đã buộc các hãng hàng không phải đánh giá lại toàn bộ cấu hình cabin.

Các hãng đang đối mặt với áp lực tối đa hóa doanh thu trên những chuyến bay đường dài vốn có chi phí vận hành cực kỳ đắt đỏ - nơi giá nhiên liệu, chi phí phi hành đoàn và độ phức tạp trong vận hành cao hơn đáng kể so với các chặng ngắn. Trong bối cảnh đó, khoang hạng thương gia với hệ số lấp đầy ổn định hơn đã trở thành động lực tăng trưởng doanh thu đáng tin cậy cho các nhà đài.

Thêm vào đó, những xu hướng mới trong lĩnh vực bay đường dài - như sự bùng nổ của các chuyến bay siêu dài (ultra-long-haul) và việc mở rộng khoang phổ thông đặc biệt (Premium Economy) - đang trực tiếp định hình các quyết định thiết kế cabin.

Với thời gian bay có thể lên tới 16 tiếng hoặc hơn, các hành trình siêu dài này không chỉ đòi hỏi tiêu chuẩn cao về sự thoải mái và nghỉ ngơi cho hành khách mà còn đặt nặng yếu tố hiệu quả vận hành, do chi phí khai thác đặc thù từ độ dài chặng bay.

Cuộc đua đổi mới cấu hình cabin đang đẩy hạng nhất vào thế bị đào thải. Bằng việc ra mắt các dòng ghế thương gia thông minh - tích hợp vách ngăn riêng tư và giường nằm phẳng - các hãng bay đã triệt tiêu lý do để khách hàng chi thêm tiền cho hạng nhất.

Cùng lúc đó, sự bùng nổ của hạng phổ thông đặc biệt đã tạo ra một phân khúc khách hàng mới, mang lại doanh thu ổn định và biên lợi nhuận cao. Với các hãng hàng không, việc duy trì một khoang khách chiếm diện tích lớn nhưng kén người mua như hạng nhất giờ đây không còn là một quyết định kinh doanh hợp lý.

Các hãng hàng không đang ngày càng chịu áp lực lớn từ mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trên mỗi dặm ghế bay (RASM). Yêu cầu cấp thiết này đã tạo ra một sức ép đáng kể lên việc định hình cấu hình các khoang khách cao cấp. Thực tế cho thấy, khoang hạng nhất dù cực kỳ sang trọng nhưng lại chiếm một diện tích mặt sàn lớn không tương xứng so với tỷ trọng doanh thu mà chúng mang lại cho hãng bay.

Chi phí lắp đặt, bảo trì và cung ứng dịch vụ cho các khoang hạng nhất cao hơn đáng kể so với hạng thương gia hay hạng phổ thông. Khi các khoang này rơi vào tình trạng hệ số lấp đầy (load factor) thấp, sự thiếu hụt doanh thu sẽ trở nên trầm trọng hơn, trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận của mỗi chuyến bay. Thực tế kinh tế khắc nghiệt này đang buộc các hãng hàng không phải cân nhắc lại tính khả thi của việc duy trì một dòng sản phẩm đắt đỏ đến vậy.

Cuối cùng, các chi phí vận hành ngoài phạm vi ghế ngồi cũng là yếu tố then chốt dẫn đến các quyết định thay đổi cấu hình. Khoang hạng nhất thường đòi hỏi đội ngũ tiếp viên đông hơn, dịch vụ ẩm thực chuyên biệt và các khu vực phòng chờ riêng biệt — tất cả đều đẩy chi phí vận hành lên mức rất cao.

Bằng cách cắt giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn hạng nhất, các hãng hàng không có thể đơn giản hóa quy trình vận hành và giảm bớt sự phức tạp trong dịch vụ trên không. Sau cùng, những lợi ích kinh tế từ việc tập trung vào hạng thương gia thay vì hạng nhất đang tái định nghĩa lại cách các hãng thiết kế khoang hành khách cao cấp của mình.

Tương lai của phân khúc bay cao cấp đang trải qua một sự chuyển dịch mạnh mẽ, được định hình bởi kỳ vọng thay đổi của hành khách và chiến lược linh hoạt từ các hãng hàng không. Trong khi nhu cầu về sự thoải mái đi kèm giá trị thực tế đang tăng cao, đặc biệt là ở hạng thương gia và phổ thông đặc biệt thì hạng nhất truyền thống lại dần trở nên ít phổ biến hơn.

Thực tế đang tồn tại một sự phân cực rõ rệt trong chiến lược của các nhà đài: Trong khi đa số đang tinh gọn đội hình, thì một số ít cái tên như Emirates lại chọn cách 'tất tay' vào các khoang Suite hạng nhất siêu xa xỉ để khẳng định vị thế độc tôn.

Trong khi đó, những tên tuổi lớn như Thai Airways và American Airlines đang trong lộ trình loại bỏ hoàn toàn khoang hạng nhất. Động lực chính thúc đẩy sự thay đổi này chính là những đột phá về công nghệ. Thiết kế ghế ngồi cải tiến, sự riêng tư được nâng cấp và cá nhân hóa kỹ thuật số đang dần trở thành tiêu chuẩn mới của hạng thương gia, thu hẹp đáng kể khoảng cách với hạng nhất truyền thống. Những nâng cấp này đang tái định nghĩa lại khái niệm du lịch cao cấp: tập trung ít hơn vào đặc quyền tách biệt (exclusivity) và chú trọng nhiều hơn vào trải nghiệm thực tế của hành khách.

Tính bền vững cũng đang trực tiếp định hình tương lai của các khoang khách cao cấp, khi các hãng hàng không phải đối mặt với áp lực cắt giảm khí thải mà vẫn phải duy trì tiêu chuẩn dịch vụ thượng lưu. Thách thức này đang thúc đẩy một cuộc chuyển dịch mạnh mẽ sang việc sử dụng các vật liệu nhẹ hơn, thiết kế tàu bay thông minh hơn và quy trình vận hành tối ưu hóa nhiên liệu. Những nỗ lực này nhằm đảm bảo rằng phân khúc du lịch cao cấp vẫn giữ vững được vị thế và khả năng tồn tại trong một thế giới ngày càng coi trọng trách nhiệm với khí hậu.

Trung Kiên - Sỹ Hiển