Vươn xa

Thành lập thành phố Đồng Nai trực thuộc TW: Tạo không gian chính sách để triển khai nhanh mô hình đô thị sân bay

Nam Bình-Hoàng Minh • 28/03/2026 05:30

Việc thành lập thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương không chỉ là một bước điều chỉnh đơn vị hành chính, mà là một thay đổi căn bản về mô hình phát triển và quản trị .

Trong bối cảnh Cảng HKQT Long Thành đang dần hình thành, sự thay đổi này tạo ra một “khung thể chế” mới, mở đường cho xây dựng mô hình "đô thị sân bay" (airport city/aerotropolis) nhanh chóng.

Từ “tỉnh công nghiệp” đến không gian điều phối siêu đô thị

Tại Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Ban Chấp hành Trung Ương Đảng đã đồng ý chủ trương lập thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương, giao hoàn thiện hồ sơ để trình Quốc hội khóa 16 xem xét, quyết định tại kỳ họp đầu tháng 4/2026.

Cùng thời điểm, lãnh đạo tỉnh Đồng Nai cũng đã ký văn bản yêu cầu các sở, ngành và địa phương tổ chức lấy ý kiến người dân đối với "Đề án thành lập thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương".

Ngay sau đó, từ sáng ngày 25/3 đến nay, nhiều xã/phường tại Đồng Nai đã đồng loạt tổ chức lấy ý kiến người dân về dự thảo Đề án này.

Theo dự thảo Đề án, Đồng Nai hiện đã hội tụ nhiều điều kiện của một không gian phát triển quy mô lớn với dân số hơn 4,49 triệu người, GRDP khoảng 677.932 tỷ đồng, đóng góp khoảng 5% GDP cả nước.

Tuy nhiên, mô hình quản lý cấp tỉnh đang dần bộc lộ hạn chế khi phải vận hành một hệ thống đô thị đa trung tâm, liên kết vùng cao và có tính chất siêu đô thị. Việc nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương cho phép Đồng Nai chuyển từ vai trò “địa phương phát triển” sang “chủ thể điều phối phát triển”.

Sân bay quốc tế Long Thành được coi là "trái tim" của Đề án xây dựng thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương. Ông Nguyễn Văn Út, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai đánh giá: với quy mô và tầm vóc của sân bay quốc tế Long Thành, đây sẽ là động lực to lớn để tỉnh Đồng Nai tăng tốc phát triển.

Lãnh đạo tỉnh Đồng Nai nhận định, sân bay Long Thành không đơn thuần chỉ là một dự án hạ tầng giao thông mà còn là hạt nhân để thúc đẩy các lĩnh vực kinh tế khác như công nghiệp, thương mại, dịch vụ, logistics, đô thị, du lịch cùng phát triển.

Sự hình thành Cảng HKQT Long Thành đặt ra yêu cầu tổ chức không gian theo tư duy đô thị sân bay. Khu vực này không chỉ phục vụ hoạt động hàng không mà cần phát triển thành một cực tăng trưởng mới, tập trung các hoạt động logistics hàng không, thương mại quốc tế, tài chính và dịch vụ giá trị gia tăng.

Khi đô thị sân bay được hình thành, tác động lan tỏa sẽ không chỉ giới hạn trong phạm vi Long Thành mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống đô thị của tỉnh và vùng Đông Nam Bộ.

Trên cơ sở đó, Đề án xây dựng thành phố Đồng Nai xác định mục tiêu chung năm 2026 là tập trung đầu tư hệ thống hạ tầng giao thông kết nối đồng bộ, hiện đại; xây dựng và đưa vào vận hành các phân khu động lực, hạ tầng khung và các chức năng chủ yếu, làm cơ sở định hình và phát triển đô thị sân bay Long Thành.

Đến năm 2035, thành phố Đồng Nai là đô thị động lực mới của quốc gia, trở thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao, logistics, kinh tế hàng không và dịch vụ chất lượng cao của quốc gia và khu vực.

Đến năm 2045, Đồng Nai trở thành trung tâm hàng không hiện đại của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, là trung tâm kinh tế tri thức, phát triển năng động.

Địa phương này cũng đặt mục tiêu trở thành thành phố kết nối toàn cầu vào năm 2065, thuộc nhóm các thành phố sân bay đa chức năng trên thế giới.

Đô thị sân bay - “đô thị lõi” của thành phố Đồng Nai

Một trong những điểm then chốt của Đề án thành lập thành phố Đồng Nai là việc đặt địa phương này vào cấu trúc phát triển đô thị quốc gia theo mô hình đa trung tâm, gắn với các cực tăng trưởng và các hành lang kinh tế chiến lược. Trong đó, mô hình đô thị sân bay được xác định rõ như một hướng phát triển trọng tâm.

Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai nhận định, khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Đồng Nai có điều kiện áp dụng linh hoạt hơn các công cụ quy hoạch tích hợp, vốn là điều kiện tiên quyết để hình thành đô thị sân bay.

Điều này bao gồm quy hoạch không gian đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), đặc biệt là các tuyến kết nối sân bay Long Thành, tổ chức các vành đai công nghiệp - đô thị - dịch vụ xoay quanh sân bay cũng như phát triển không gian logistics và trung chuyển hàng hóa quy mô lớn.

Đề án cũng nhấn mạnh việc hình thành khu vực Long Thành - Nhơn Trạch như một đô thị động lực với quy mô dân số khoảng 2,5 triệu người, gắn trực tiếp với sân bay và hệ sinh thái công nghiệp - dịch vụ - logistics. Đây chính là cấu trúc điển hình của một đô thị sân bay hiện đại.

Ông David Jackson, Tổng Giám đốc Avison Young Việt Nam - một doanh nghiệp dịch vụ và tư vấn bất động sản có trụ sở tại TP.HCM nhận định, Đồng Nai vốn đã có nền tảng công nghiệp mạnh, với hệ thống khu công nghiệp quy mô lớn và năng lực thu hút FDI ổn định trong nhiều năm.

Khi được nâng lên mô hình thành phố trực thuộc Trung ương, dư địa về cơ chế, chính sách và quy hoạch sẽ được mở rộng đáng kể để phát huy tối đa lợi thế sẵn có, đồng thời nâng cấp chất lượng hạ tầng và dịch vụ đô thị.

Đặc biệt, với việc sở hữu sân bay quốc tế Long Thành (dự kiến đi vào hoạt động thương mại từ tháng 6/2026), Đồng Nai có điều kiện trở thành trung tâm logistics và trung chuyển hàng không quốc tế của khu vực phía Nam.

Trong khi đó, điểm cốt lõi trong Đề án xây dựng thành phố Đồng Nai là chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Đồng Nai sang các lĩnh vực mới như: kinh tế hàng không, logistics, kinh tế số và kinh tế xanh.

Điều này cho thấy tầm nhìn không dừng ở việc xây dựng sân bay, mà là hình thành một hệ sinh thái kinh tế xoay quanh sân bay. Khi có “khung thể chế đô thị đặc thù”, Đồng Nai có thể phát triển trung tâm logistics quốc tế, hình thành các khu thương mại tự do, dịch vụ hàng không và thu hút các tập đoàn công nghệ, thương mại, vận tải toàn cầu.

Sự kết hợp giữa hạ tầng Long Thành và cơ chế đô thị trực thuộc Trung ương sẽ tạo ra một “cực tăng trưởng mới” không chỉ cho vùng Đông Nam Bộ mà còn cho toàn bộ nền kinh tế.

Lãnh đạo tỉnh Đồng Nai cho rằng, một lợi thế lớn khác của mô hình đô thị trực thuộc Trung ương là khả năng huy động và phân bổ nguồn lực. Theo dự thảo Đề án, việc chuyển đổi mô hình sẽ giúp Đồng Nai “huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực” để phát triển hạ tầng và các ngành kinh tế mới.

Cụ thể, không gian chính sách mới có thể mở ra cơ chế tài chính - ngân sách linh hoạt hơn, tăng quyền tự chủ đầu tư. Cùng với đó là khả năng thu hút FDI quy mô lớn vào logistics, hàng không, thương mại tự do cũng như đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư vào hạ tầng đô thị và dịch vụ sân bay.

Trong bối cảnh Long Thành được quy hoạch đạt công suất tới 100 triệu hành khách và 5 triệu tấn hàng hóa mỗi năm, việc có một “khung tài chính đô thị” đủ mạnh là điều kiện tiên quyết để biến hạ tầng này thành động lực kinh tế thực sự, thay vì chỉ là một điểm trung chuyển.

Theo các chuyên gia, không giống các mô hình đô thị truyền thống, đô thị sân bay đòi hỏi năng lực quản trị đặc biệt, phải đồng thời xử lý các dòng chảy hàng hóa, hành khách, vốn đầu tư và dữ liệu ở quy mô quốc tế.

Dự thảo Đề án xây dựng thành phố Đồng Nai nhấn mạnh việc chuyển sang mô hình quản trị đô thị hiện đại, ứng dụng chuyển đổi số, nâng cao năng lực điều hành và phối hợp liên ngành.

Điều này tạo nền tảng để xây dựng một “thành phố vận hành theo logic hàng không” – đô thị lõi của thành phố Đồng Nai trong tương lai.

Những mô hình "đô thị sân bay" thành công trên thế giới

Mô hình “đô thị sân bay” (airport city/aerotropolis) là một cách tiếp cận phát triển không gian kinh tế – đô thị trong đó sân bay không chỉ đơn thuần là một đầu mối hạ tầng giao thông, mà trở thành “lõi tăng trưởng” định hình cấu trúc phát triển của cả khu vực xung quanh.

Khái niệm này được hệ thống hóa và phổ biến rộng rãi bởi John D. Kasarda, người cho rằng trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh chuỗi cung ứng, lợi thế của một địa phương không còn chỉ nằm ở tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng kết nối nhanh với thị trường quốc tế.

Theo đó, một đô thị sân bay được tổ chức xoay quanh các trục giao thông hướng tâm về cảng hàng không, tích hợp các khu logistics, trung tâm phân phối, thương mại tự do, tài chính, công nghệ cao, cùng các khu đô thị dịch vụ, sinh sống và làm việc chất lượng cao.

Sân bay trong mô hình này đóng vai trò như một “cảng trung chuyển giá trị”, nơi không chỉ hành khách mà cả hàng hóa, dòng vốn, công nghệ và tri thức được lưu chuyển với tốc độ cao.

Trên thế giới, nhiều mô hình đô thị sân bay đã chứng minh hiệu quả vượt trội, trở thành hình mẫu cho các quốc gia đang phát triển. Điển hình là Sân bay quốc tế Incheon tại Seoul (Hàn Quốc), nơi không chỉ là một trong những cảng hàng không hiện đại nhất thế giới mà còn là trung tâm của một hệ sinh thái đô thị – kinh tế quy mô lớn.

Khu đô thị Songdo gần đó được quy hoạch như một “thành phố thông minh”, thu hút mạnh mẽ các tập đoàn công nghệ, tài chính và logistics toàn cầu, nhờ lợi thế kết nối trực tiếp với sân bay và mạng lưới vận tải đa phương thức. Mô hình này cho thấy sự kết hợp giữa quy hoạch dài hạn, thể chế linh hoạt và đầu tư hạ tầng đồng bộ có thể biến một khu vực ven biển thành trung tâm kinh tế quốc tế chỉ trong vài thập kỷ.

Tương tự, sân bay Schiphol tại Amsterdam (Hà Lan) được xem là một trong những hình mẫu “airport city” thành công nhất châu Âu. Tại đây, sân bay không tách rời khỏi đô thị mà được tích hợp sâu vào cấu trúc kinh tế – xã hội, với hàng nghìn doanh nghiệp đặt trụ sở ngay trong và xung quanh khu vực sân bay.

Schiphol không chỉ là cửa ngõ hàng không mà còn là trung tâm logistics, thương mại và dịch vụ quốc tế, tạo ra hàng trăm nghìn việc làm và đóng góp đáng kể vào GDP quốc gia.

Điểm đáng chú ý là mô hình này phát triển dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và các nhà đầu tư, cùng với cơ chế quản lý linh hoạt, cho phép tối ưu hóa sử dụng đất và hạ tầng.

Ở Trung Đông, Sân bay quốc tế Dubai (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất) đã trở thành động lực cốt lõi giúp Dubai vươn lên thành một trong những trung tâm trung chuyển hàng không và thương mại lớn nhất thế giới.

Xung quanh sân bay là hàng loạt khu thương mại tự do, trung tâm tài chính, khách sạn, triển lãm và dịch vụ cao cấp, tạo thành một hệ sinh thái kinh tế khép kín nhưng kết nối toàn cầu.

Thành công của Dubai cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của thể chế: các chính sách mở cửa, ưu đãi đầu tư, tự do hóa thương mại và quản trị linh hoạt đã tạo điều kiện để mô hình đô thị sân bay phát huy tối đa hiệu quả.

Những kinh nghiệm quốc tế này cho thấy, đô thị sân bay không chỉ là một mô hình quy hoạch, mà là một chiến lược phát triển tổng thể, đòi hỏi sự tích hợp giữa hạ tầng, thể chế và tầm nhìn dài hạn. Trong bối cảnh đó, nếu Đồng Nai được nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương, địa phương này sẽ có thêm dư địa về thể chế, quyền hạn và nguồn lực để triển khai các cơ chế đặc thù, từ quy hoạch không gian, thu hút đầu tư đến phát triển các ngành kinh tế gắn với sân bay Cảng hàng không quốc tế Long Thành.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi mô hình đô thị sân bay chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có sự chủ động trong thiết kế chính sách và khả năng điều phối phát triển vùng. Khi đó, Long Thành không chỉ là một dự án hạ tầng hàng không, mà có thể trở thành “hạt nhân” của một cực tăng trưởng mới, lan tỏa động lực phát triển ra toàn bộ vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Nam Bình-Hoàng Minh