Cuba chưa tìm được lối ra cho cuộc khủng hoảng nhiên liệu bay

Khủng hoảng bùng phát sau khi chính phủ Cuba cảnh báo nhiên liệu máy bay sẽ không có sẵn từ ngày 10/2 đến ngày 11/3 trên toàn quốc, bao gồm các sân bay lớn như Havana, Varadero, Santa Clara, Holguin, Santiago de Cuba và Cayo Coco.

Thông báo này được đưa ra trong bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép nhằm cắt đứt nguồn cung dầu từ Venezuela – nhà cung cấp truyền thống của Cuba khiến dòng nhiên liệu đến đảo quốc Caribe bị gián đoạn nghiêm trọng.

Hệ quả là chính quyền Cuba buộc phải phân phối nhiên liệu theo định mức và nhiên liệu hàng không trở thành một trong những lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất.

Diễn biến này nhanh chóng kích hoạt làn sóng hủy chuyến, tạm ngừng khai thác và triển khai các kế hoạch hồi hương khẩn cấp, đặc biệt từ phía các hãng hàng không Canada – nhóm đang chiếm thị phần lớn nhất tại thị trường du lịch Cuba.

Các hãng hàng không Canada rút lui, 3.000 hành khách cần hồi hương

Air Canada là hãng đầu tiên phản ứng mạnh mẽ. Hãng xác nhận: “Kể từ ngày 10 tháng 2, nhiên liệu máy bay sẽ không còn được cung cấp thương mại tại các sân bay trên đảo”. Do đó, hãng đã tạm ngừng toàn bộ các chuyến bay đến Cuba có hiệu lực ngay lập tức.

Air Canada khai thác trung bình 16 chuyến bay mỗi tuần từ Toronto và Montreal đến bốn điểm đến tại Cuba. Hai tuyến theo mùa đến Holguin và Santa Clara bị hủy cho đến hết mùa đông, trong khi các tuyến quanh năm đến Varadero và Cayo Coco bị tạm ngừng với ngày dự kiến nối lại là 1/5 – “đang chờ xem xét”.

Ưu tiên trước mắt của hãng là hồi hương khoảng 3.000 hành khách đang mắc kẹt, phần lớn đi theo các gói Air Canada Vacations: “Ưu tiên trước mắt của chúng tôi là đưa những hành khách hiện đang ở Cuba trở về Canada”.

Để làm điều này, hãng sẽ điều máy bay rỗng sang Cuba để đón khách hồi hương. Đồng thời Air Canada sẽ phải dừng kỹ thuật nếu cần thiết để tiếp nhiên liệu trên hành trình trở về.

Việc không thể tiếp nhiên liệu tại điểm đến khiến các hãng phải mang đủ nhiên liệu cho cả hai chiều hoặc thực hiện điểm dừng kỹ thuật - làm tăng chi phí, giảm tải trọng thương mại và phá vỡ cấu trúc khai thác tối ưu. Trong bối cảnh đó, Air Canada lựa chọn tạm ngừng hoàn toàn thay vì duy trì khai thác với chi phí cao và rủi ro vận hành.

WestJet và Air Transat cũng nhanh chóng hành động. WestJet thông báo đã bắt đầu “ngừng hoạt động có trật tự”. Đại diện WestJet cho biết: "Để giảm bớt áp lực lên nguồn lực tại địa phương, bắt đầu từ hôm nay (10/2), WestJet sẽ điều các máy bay rỗng từ Canada sang để đón hành khách đang nghỉ dưỡng tại Cuba về nước."

Đáng chú ý, để đối phó với tình trạng khan hiếm xăng dầu tại đây, hãng khẳng định: "Tất cả máy bay được cử đến Cuba sẽ được nạp đủ nhiên liệu dự phòng để đảm bảo hành trình trở về an toàn mà không cần phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu tại chỗ."

Trong khi đó, hãng hàng không Air Transat tạm ngừng toàn bộ chuyến bay đến hết tháng 4 và tổ chức các chuyến bay hồi hương, đồng thời hoàn tiền tự động cho khách chưa khởi hành.

Theo dữ liệu từ OAG Schedules Analyser, các hãng hàng không Canada chiếm một phần đáng kể trong tổng số chuyến bay quốc tế đến Cuba. Trong đó, WestJet chiếm khoảng 21% tổng số chuyến bay quốc tế đến/đi từ Cuba (khoảng 27.700 ghế khứ hồi/tuần), Air Transat chiếm 12,2% (16.100 ghế) và Air Canada khoảng 4% (5.322 ghế). Việc các hãng Canada đồng loạt rút lui khiến năng lực vận chuyển quốc tế của Cuba sụt giảm mạnh ngay lập tức.

Điều này đặc biệt đáng chú ý là năm 2025, Cuba đón hơn 754.000 du khách Canada – nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác. So sánh, Cuba chỉ ghi nhận hơn 110.000 du khách từ Mỹ, 56.000 từ Mexico và 46.000 từ Tây Ban Nha.

Hãng châu Âu điều chỉnh, Mỹ gần như không bị ảnh hưởng

Trái với Canada, các hãng châu Âu lựa chọn phương án thích ứng thay vì rút lui hoàn toàn. Trong đó, hãng hàng không Tây Ban Nha, Air Europa cho biết sẽ dừng tiếp nhiên liệu tại Santo Domingo (Cộng hòa Dominica) trong hành trình Madrid–Havana–Madrid từ ngày thứ Ba.

Hãng hàng không Iberia đã áp dụng chính sách linh hoạt đặt vé cho khách hàng đi lại giữa Madrid và Havana đến hết ngày 28 tháng 2, với lý do vấn đề nguồn cung nhiên liệu “có thể ảnh hưởng đến hoạt động của hãng”.

Các hãng đường dài như Air France và Turkish Airlines dự kiến vẫn duy trì khai thác nhưng có thể phải thực hiện các điểm dừng kỹ thuật tại các quốc gia vùng Caribe lân cận trên chặng bay trở về.

Theo hãng tin Reuters, tình trạng thiếu nhiên liệu không phải mới diễn ra ở Cuba. Nước này từ lâu đã gặp khó khăn về nguồn cung và nhiều hãng hàng không đã có sẵn kế hoạch để ứng phó với tình trạng này.

Các cuộc khủng hoảng tương tự trước đây đã khiến nhiều hãng phải tiếp nhiên liệu tại các nước thứ ba gần đó như Panama, Bahamas, Cộng hòa Dominica và Mỹ.

Trong khi đó, các hãng hàng không Mỹ – bao gồm American Airlines, Delta Air Lines và Southwest Airlines cho biết họ vẫn tiếp tục khai thác bình thường. American Airlines khẳng định máy bay của hãng có thể mang đủ nhiên liệu cho các chuyến bay khứ hồi.

Lý do nằm ở yếu tố địa lý. Các chuyến bay từ Florida đến Cuba có cự ly ngắn, cho phép máy bay không cần tiếp nhiên liệu tại chỗ. Điều này giúp các hãng Mỹ gần như miễn nhiễm trước cuộc khủng hoảng hiện tại.

Gốc rễ địa chính trị: Venezuela và sức ép từ Mỹ

Cuộc khủng hoảng nhiên liệu hàng không Cuba diễn ra trong bối cảnh Mỹ tăng cường các biện pháp nhằm cắt đứt nguồn cung dầu từ các nước láng giềng tới Havana.

Cuba từ lâu phụ thuộc vào Venezuela để cung cấp phần lớn nhiên liệu máy bay. Tuy nhiên, quốc đảo này đã không nhận được dầu thô hoặc sản phẩm tinh chế nào từ đồng minh Nam Mỹ kể từ giữa tháng 12, khi Mỹ bắt đầu siết chặt xuất khẩu của Venezuela.

Tháng 12, công ty dầu khí quốc doanh Venezuela (PDVSA) đã chất lên tàu 80.000 thùng nhiên liệu máy bay để vận chuyển đến Cuba, nhưng con tàu không thể rời cảng do lệnh cấm vận nghiêm ngặt của Mỹ.

Sau đó, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Cuba sẽ không nhận thêm dầu từ Venezuela và đe dọa áp thuế với bất kỳ quốc gia nào gửi nhiên liệu đến Cuba. Điều này đã cắt đứt nguồn cung nhiên liệu hàng không cho Cuba.

Theo một thông báo gửi đến các phi công vào tối Chủ nhật (8/2), tình trạng thiếu hụt nhiên liệu dự kiến sẽ kéo dài từ ngày 10/2 đến hết ngày 11/3. Đáng chú ý, thông báo này được đưa ra chỉ hai ngày sau khi giới chức Cuba khẳng định việc thắt chặt định mức nhiên liệu sẽ không gây ảnh hưởng đến hoạt động hàng không.

Tập đoàn Hàng không Cuba (ECNA) đã đăng một tuyên bố ngắn vào sáng 9/2, chỉ vài giờ sau khi thông báo gửi phi công được công bố, nhưng không đề cập đến tình trạng thiếu nhiên liệu hay việc hủy chuyến bay.

"Chúng tôi tiếp tục làm việc không ngừng để bảo đảm an toàn, sự thông suốt và trật tự của không phận, hỗ trợ hoạt động của các hãng hàng không và bảo đảm ngành hàng không Cuba duy trì mức độ tin cậy vốn có" - ECNA khẳng định.

Tác động kinh tế và tâm lý thị trường

Khủng hoảng nhiên liệu không chỉ là vấn đề vận hành mà còn đe dọa trực tiếp ngành du lịch – một trụ cột kinh tế của Cuba.

Chia sẻ với Reuters khi có mặt tại sân bay quốc tế Jose Marti ở Havana sáng thứ Hai vừa qua để đưa con gái lên máy bay đến Mexico, ông Benigno Gonzalez người Cuba cho biết: "Hôm nay là một chuyện, ngày mai lại là chuyện khác. Điều này sẽ ảnh hưởng đến tất cả những người đi du lịch."

Sự bất ổn khiến du khách lo ngại và có thể chuyển hướng sang các điểm đến Caribe khác có chuỗi cung ứng ổn định hơn như Cộng hòa Dominica hay Mexico.

Về phía các hãng hàng không, việc không thể tiếp nhiên liệu tại điểm đến làm gia tăng chi phí đáng kể. Máy bay phải mang thêm nhiên liệu cho cả chiều về (giảm tải trọng thương mại), hoặc phải dừng kỹ thuật tại nước thứ ba, gây tốn thời gian và tiền bạc.

Trong bối cảnh biên lợi nhuận của các tuyến bay nghỉ dưỡng vốn không cao, các biến động này có thể làm đảo lộn toàn bộ hiệu quả khai thác.

Một phép thử đối với khả năng chống chịu của ngành

Cuộc khủng hoảng hiện tại cho thấy mức độ dễ tổn thương của hàng không trước những biến động địa chính trị và chuỗi cung ứng năng lượng.

Chỉ một lô hàng 80.000 thùng nhiên liệu không thể rời cảng Venezuela đã tạo ra hiệu ứng dây chuyền khiến hàng chục nghìn ghế bay bị hủy hoặc điều chỉnh.

Phản ứng khác nhau giữa các hãng: rút lui hoàn toàn (Air Canada), điều chỉnh kỹ thuật (Air Europa, Iberia), hay tiếp tục hoạt động nhờ lợi thế cự ly ngắn (American Airlines) đều phản ánh sự khác biệt về mô hình mạng bay và cấu trúc chi phí.

Trong ngắn hạn, Canada là thị trường chịu tác động nặng nề nhất. Trong trung hạn, Cuba có nguy cơ mất thị phần du lịch vào tay các đối thủ trong khu vực. Và trong dài hạn, khủng hoảng lần này đặt ra câu hỏi lớn về tính bền vững của mô hình phụ thuộc nguồn cung nhiên liệu đơn lẻ trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phức tạp.

Khi nhiên liệu trở thành biến số chiến lược, mỗi chuyến bay không chỉ là hoạt động thương mại mà còn là phép thử về khả năng thích ứng của cả một hệ thống kinh tế.