IATA chỉ ra điều kiện để ngành hàng không trở nên an toàn hơn

Góc nhìn

IATA chỉ ra điều kiện để ngành hàng không trở nên an toàn hơn

Trung Kiên

(TCHK) - Ngành hàng không toàn cầu đã đạt được những tiến bộ đáng kể về an toàn, nhưng các vụ tai nạn gây thương vong vẫn cho thấy yêu cầu cải thiện còn lớn.

Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), bước tiến tiếp theo sẽ phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa con người, công nghệ và các tiêu chuẩn an toàn toàn cầu, thay vì chỉ dựa vào một giải pháp riêng lẻ.

Con người: Nền tảng của văn hóa an toàn

Phát biểu tại lễ khai mạc Hội nghị An toàn và Vận hành Hàng không Thế giới (WSOC) 2026 ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ mới đây, ông Mark Searle, Giám đốc An toàn của IATA, nhấn mạnh ngành hàng không cần tiếp tục củng cố hệ thống an toàn trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, lực lượng lao động chuyển giao thế hệ và các rủi ro khai thác ngày càng phức tạp.

Theo ông Searle, tỷ lệ tai nạn chết người của ngành hàng không đã cải thiện từ một vụ trên 3,5 triệu chuyến bay cách đây một thập kỷ lên một vụ trên 5,6 triệu chuyến bay vào năm 2025. Tuy nhiên, trong năm ngoái, các vụ tai nạn hàng không vẫn khiến 394 người thiệt mạng.

Ông Mark Searle, Giám đốc An toàn của IATA

“Ngành hàng không ngày nay an toàn hơn so với một thập kỷ trước. Nhưng mỗi trường hợp tử vong càng củng cố quyết tâm của chúng ta để làm tốt hơn”, ông Searle nói, đồng thời cho rằng bước tiến tiếp theo cần đến từ sự phối hợp hiệu quả hơn giữa con người, công nghệ và các tiêu chuẩn trong một hệ thống thống nhất.

Theo ông Searle, dù tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi, con người vẫn giữ vai trò trung tâm trong hệ thống an toàn hàng không. Khả năng phán đoán, kinh nghiệm vận hành, giao tiếp và ra quyết định của phi công, kiểm soát viên không lưu, kỹ thuật viên cùng các nhân sự mặt đất quyết định cách hệ thống phản ứng trước những tình huống bất thường.

Một trong những thách thức hiện nay là chuyển giao kiến thức khi nhiều chuyên gia an toàn giàu kinh nghiệm chuẩn bị nghỉ hưu. Nếu kinh nghiệm tích lũy qua hàng chục năm không được truyền đạt có hệ thống, ngành hàng không có nguy cơ mất đi những hiểu biết thực tiễn quan trọng mà tài liệu đào tạo hoặc công nghệ khó có thể thay thế hoàn toàn.

IATA xác định ba ưu tiên gồm tổ chức hoạt động hướng dẫn, cố vấn và đào tạo kế nhiệm một cách bài bản; kết hợp kinh nghiệm vận hành của thế hệ chuyên gia đi trước với năng lực số và khả năng sử dụng AI của lực lượng lao động mới; đồng thời duy trì văn hóa an toàn khuyến khích nhân viên chủ động báo cáo sai sót, mối nguy hiểm và những sự cố suýt xảy ra.

Theo ông Searle, một trong những thách thức hiện nay là chuyển giao kiến thức khi nhiều chuyên gia an toàn giàu kinh nghiệm chuẩn bị nghỉ hưu

Ông Searle cho biết: “Chúng tôi đã dành hàng thập kỷ để xây dựng một điều thực sự hiếm có: một văn hóa an toàn tích cực, trong đó mọi người tự báo cáo lỗi của mình và những sai lầm trở thành cơ hội để mọi người cùng học hỏi”.

Theo ông, điều quan trọng là thế hệ tiếp theo phải tiếp quản và phát triển nền tảng đã được xây dựng, thay vì để kiến thức và kinh nghiệm bị mai một theo quá trình thay đổi nhân sự.

Văn hóa báo cáo cũng cần đi kèm với cơ chế bảo vệ phù hợp. Nếu nhân viên lo ngại bị xử phạt chỉ vì báo cáo sai sót, thông tin về các nguy cơ tiềm ẩn có thể bị che giấu, dẫn đến mất cơ hội nhận diện và xử lý vấn đề trước khi tai nạn xảy ra.

IATA dẫn trường hợp tại Hà Lan, nơi một số nhân viên kiểm soát không lưu bị truy tố sau một sự cố mà họ đã báo cáo. Ủy ban châu Âu sau đó ghi nhận hoạt động báo cáo sự cố giảm mạnh. Kinh nghiệm này góp phần thúc đẩy các biện pháp bảo vệ mạnh hơn và tăng cường phối hợp giữa cơ quan an toàn với cơ quan tư pháp.

Bên cạnh đó, việc tuân thủ nghiêm các quy trình giao tiếp chuẩn cũng đóng vai trò quan trọng. Tại sân bay và cơ sở kiểm soát không lưu, những sai lệch nhỏ so với quy trình có thể dần trở thành thói quen khi không gây hậu quả ngay lập tức. Tuy nhiên, trong môi trường hoạt động có mật độ cao và áp lực thời gian lớn, một sai lệch tưởng như vô hại vẫn có thể dẫn đến sự cố nghiêm trọng.

Việc tuân thủ nghiêm các quy trình giao tiếp chuẩn cũng đóng vai trò quan trọng

Đây là lý do IATA, Tổ chức Dịch vụ dẫn đường hàng không dân dụng (CANSO) và Hội đồng Sân bay Quốc tế (ACI) đã khởi động Sáng kiến An toàn Đường băng Chung trong năm 2026, nhằm tăng cường phát hiện sớm các dấu hiệu rủi ro thông qua những đội an toàn đường băng tại địa phương.

Công nghệ: Phát hiện rủi ro sớm, không phụ thuộc tuyệt đối vào tự động hóa

Công nghệ giúp ngành hàng không nâng cao khả năng nhận diện nguy cơ, chia sẻ dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, theo IATA, hiệu quả của công nghệ cần được đánh giá dựa trên khả năng cải thiện an toàn thực tế, chứ không chỉ ở mức độ tự động hóa.

Ông Searle cho rằng câu hỏi quan trọng không đơn thuần là một quy trình có thể tự động hóa hay không, mà là công nghệ có giúp con người vận hành an toàn hơn, hiểu rõ tình huống hơn và đưa ra quyết định tốt hơn hay không.

Các nền tảng chia sẻ dữ liệu đang trở thành công cụ quan trọng trong quá trình này. Theo số liệu được ông Searle công bố tại WSOC 2026, chương trình Turbulence Aware của IATA đã nhận được hơn 65 triệu báo cáo về nhiễu động không khí từ máy bay trong năm nay.

Hệ thống SafetyIS thu thập dữ liệu an toàn vận hành từ 248 hãng hàng không, trong khi IATA Connect kết nối 5.600 người dùng thuộc hơn 600 tổ chức để trao đổi thông tin, kinh nghiệm và thực tiễn tốt.

Công nghệ giúp ngành hàng không nâng cao khả năng nhận diện nguy cơ, chia sẻ dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định.

Việc tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn giúp ngành hàng không nhận diện những xu hướng rủi ro mới nổi, xác định khu vực cần chú ý và đưa ra biện pháp phòng ngừa trước khi sự cố phát triển thành tai nạn.

Dẫu vậy, công nghệ cũng có thể tạo ra những điểm yếu mới nếu hệ thống quá phụ thuộc vào dữ liệu hoặc thiết bị tự động.

Tình trạng gây nhiễu và giả mạo tín hiệu của Hệ thống Vệ tinh Định vị Toàn cầu (GNSS) là một ví dụ. Theo số liệu được IATA nêu tại hội nghị, so với năm 2023, số sự kiện gây nhiễu GNSS được báo cáo đã tăng 67% trong năm 2025, trong khi số vụ giả mạo tín hiệu GPS tăng 193%.

Gây nhiễu có thể làm suy giảm khả năng tiếp nhận tín hiệu định vị, còn giả mạo tín hiệu có thể khiến máy bay nhận được thông tin trông có vẻ hợp lệ nhưng thực chất không chính xác. Điều này đặt ra yêu cầu phải duy trì các lớp bảo vệ dự phòng, quy trình ứng phó và năng lực đánh giá tình huống của con người.

“Công nghệ có thể cung cấp cho chúng ta những thông tin quan trọng giúp chúng ta nhận diện rủi ro sớm hơn, hiểu rõ hơn về nó và hành động trước khi sự cố trở thành tai nạn. Nhưng chỉ công nghệ thôi thì không bao giờ là đủ”, ông Searle nhấn mạnh.

IATA cùng Cơ quan An toàn hàng không Liên minh châu Âu (EASA) đã thúc đẩy kế hoạch tăng cường khả năng phục hồi của hệ thống GNSS, tập trung vào giám sát, phòng ngừa, hạ tầng dự phòng và phối hợp dân sự - quân sự. Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) cũng triển khai các hoạt động liên quan nhằm ứng phó với tình trạng can thiệp tín hiệu.

Hiệu quả của công nghệ cần được đánh giá dựa trên khả năng cải thiện an toàn thực tế, chứ không chỉ ở mức độ tự động hóa

Thông điệp của IATA là mọi công nghệ mới cần đáp ứng ba yêu cầu: cải thiện nhận thức tình huống, hỗ trợ quyết định tốt hơn và không làm mất khả năng vận hành an toàn khi công nghệ gặp sự cố, suy giảm hiệu năng hoặc cung cấp thông tin sai lệch.

Tiêu chuẩn toàn cầu: Thu hẹp khoảng cách giữa quy định và thực thi

Bên cạnh con người và công nghệ, các tiêu chuẩn quốc tế tạo ra khuôn khổ chung để hãng hàng không, sân bay, cơ quan quản lý và các đơn vị cung cấp dịch vụ dẫn đường phối hợp bảo đảm an toàn.

Tuy nhiên, theo IATA, thách thức lớn hiện nay không hẳn nằm ở việc thiếu tiêu chuẩn, mà ở sự không đồng đều trong thực thi và giám sát giữa các quốc gia, tổ chức và hãng hàng không.

Số liệu IATA công bố tại WSOC 2026 cho thấy năm 2025, các hãng hàng không thuộc Chương trình Đánh giá An toàn Khai thác của IATA (IOSA) ghi nhận một vụ tai nạn trên mỗi 1,09 triệu chuyến bay. Với các hãng không thuộc IOSA, tỷ lệ tương ứng là một vụ trên mỗi 0,39 triệu chuyến bay, tức tần suất tai nạn cao hơn khoảng 2,79 lần.

Việc chậm trễ hoặc thiếu báo cáo có thể khiến quá trình điều tra, xác định nguyên nhân và phổ biến bài học an toàn bị kéo dài

Sự khác biệt này không thể được giải thích chỉ bằng hoạt động kiểm toán, nhưng cho thấy giá trị của một bộ tiêu chuẩn chung đi kèm cơ chế giám sát hiệu quả. IOSA cung cấp khuôn khổ đánh giá hệ thống quản lý và kiểm soát an toàn khai thác của các hãng hàng không.

Theo IATA, bước tiến tiếp theo cần tập trung vào việc sử dụng hiệu quả nguồn lực giám sát còn hạn chế, ưu tiên những lĩnh vực có mức độ rủi ro cao nhất và bảo đảm các tiêu chuẩn được áp dụng nhất quán.

Tại cấp quốc gia, việc thực hiện các nghĩa vụ quốc tế cũng cần được cải thiện, đặc biệt trong chia sẻ thông tin rủi ro tại khu vực xung đột và báo cáo tai nạn. IATA cho biết trong giai đoạn 2020–2024, chỉ 52% báo cáo tai nạn được hoàn thành theo đúng nghĩa vụ của quốc gia quy định tại Phụ lục 13 của ICAO.

Việc chậm trễ hoặc thiếu báo cáo có thể khiến quá trình điều tra, xác định nguyên nhân và phổ biến bài học an toàn bị kéo dài. Khi dữ liệu chính thức không đầy đủ, những đơn vị khai thác khác cũng khó đánh giá chính xác rủi ro để điều chỉnh quy trình phòng ngừa.

Ngoài ra, tiêu chuẩn cần được cập nhật để theo kịp sự phát triển của công nghệ, phương thức khai thác và môi trường pháp lý. Những yêu cầu không còn phù hợp cần được đơn giản hóa, hiện đại hóa hoặc thay thế, nhưng việc điều chỉnh phải đi đôi với bảo đảm các nguyên tắc an toàn cốt lõi.

Theo IATA, bước tiến tiếp theo cần tập trung vào việc sử dụng hiệu quả nguồn lực giám sát còn hạn chế

“Bước tiến đột phá tiếp theo trong lĩnh vực an toàn sẽ không đến từ việc ban hành thêm nhiều tiêu chuẩn. Nó sẽ đến từ việc bảo đảm các tiêu chuẩn hiện có được hiểu rõ, thực hiện và giám sát một cách nhất quán ở mọi nơi”, ông Searle nói.

Ba trụ cột phải vận hành thống nhất

Theo IATA, an toàn hàng không không thể được bảo đảm chỉ bằng việc tuyển dụng nhân sự giỏi, đầu tư công nghệ hiện đại hay ban hành những quy định chặt chẽ. Hiệu quả thực sự chỉ xuất hiện khi cả ba yếu tố hỗ trợ lẫn nhau trong toàn bộ quá trình khai thác.

Chẳng hạn, để ngăn ngừa xâm nhập đường băng, phi công và kiểm soát viên không lưu cần giao tiếp rõ ràng, tuân thủ quy trình và làm việc trong môi trường khuyến khích xác nhận lại thông tin khi chưa chắc chắn. Công nghệ có thể hỗ trợ phát hiện xung đột và đưa ra cảnh báo kịp thời, trong khi các tiêu chuẩn toàn cầu định hướng cách thiết kế, vận hành và giám sát sân bay.

IATA khẳng định con người, công nghệ và tiêu chuẩn là ba trụ cột không thể tách rời.

Tương tự, khi xảy ra nhiễu GNSS hoặc xuất hiện rủi ro tại vùng xung đột, dữ liệu và công nghệ giúp phát hiện nguy cơ; con người phải đánh giá tình huống, lựa chọn phương án phù hợp; còn các tiêu chuẩn và cơ chế phối hợp quốc tế tạo cơ sở để các bên chia sẻ thông tin và hành động nhất quán.

Nhìn từ góc độ quản lý, bài toán an toàn vì thế không chỉ là giảm xác suất xảy ra tai nạn, mà còn là xây dựng một hệ thống có khả năng nhận diện sớm nguy cơ, ứng phó khi xảy ra bất thường và học hỏi từ mỗi sự cố.

Con người, công nghệ và tiêu chuẩn là ba trụ cột không thể tách rời. Khi một trụ cột suy yếu, khả năng phục hồi của toàn hệ thống sẽ bị ảnh hưởng.

Như thông điệp được Giám đốc An toàn IATA, Mark Searle nhấn mạnh tại WSOC 2026, bước tiến tiếp theo của ngành hàng không không đến từ riêng một yếu tố, mà từ việc làm cho cả ba phối hợp hiệu quả hơn. Đây cũng là nền tảng để ngành hàng không tiếp tục giảm thiểu tai nạn, bảo vệ hành khách và duy trì niềm tin vào một trong những phương thức vận tải an toàn nhất thế giới.

Đăng ký nhận tin

Nhận thông tin mới nhất từ Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng không Việt Nam

Bạn có thể xem thử email gần nhất tại đây.