Vai trò của tư nhân trong đầu tư hạ tầng cảng hàng không Việt Nam
PGS.TS Nguyễn Thiện Tống nhấn mạnh: "Quy mô hạ tầng hàng không chính là thước đó quan trọng phản ánh mức độ phát triển của giao thông hàng không"
(TCHK) - Hơn hai thập kỷ qua, hàng không tư nhân phát triển mạnh, đa dạng hóa mô hình kinh doanh, tăng cạnh tranh, mở rộng kết nối và thúc đẩy kinh tế Việt Nam.
Trên hành trình đó, không chỉ có những câu chuyện tăng trưởng. Sự rút lui của một số doanh nghiệp, những biến động mạnh về nhu cầu và áp lực chi phí cho thấy hàng không là lĩnh vực đòi hỏi nguồn lực lớn, năng lực quản trị vững vàng và khả năng thích ứng liên tục.
Theo các chuyên gia trong ngành, việc mở rộng cánh cửa pháp lý cho doanh nghiệp tư nhân tham gia thị trường đã tạo tiền đề cho sự xuất hiện của nhiều hãng hàng không mới. Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có thể tồn tại lâu dài trong lĩnh vực có chi phí đầu tư và vận hành cao như hàng không.
Trao đổi về nguyên nhân khiến một số dự án phải dừng hoạt động, ông Võ Huy Cường - nguyên Phó Cục trưởng Cục Hàng không Việt Nam cho rằng đây là quy luật bình thường của kinh tế thị trường. “Đó là điều rất bình thường của kinh tế thị trường. Luật pháp chỉ tạo cơ hội tiếp cận thị trường. Thành công hay thất bại còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác", ông nói.

Ông Cường dẫn chứng những trường hợp như Indochina Airlines, Air Mekong hay một số doanh nghiệp hàng không chung phải dừng hoạt động sau thời gian khai thác. Ngược lại, VietJet Air lại phát triển mạnh mẽ và trở thành một trong những hãng hàng không lớn nhất khu vực Đông Nam Á xét về mô hình hàng không chi phí thấp.
Điều đó cho thấy thị trường luôn có cơ chế sàng lọc riêng. Trong ngành hàng không, vốn đầu tư lớn chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở năng lực quản trị, khả năng xây dựng mô hình kinh doanh phù hợp, kiểm soát chi phí, phát triển thị trường và thích ứng với những biến động rất mạnh của ngành.
"Cũng cần nhớ rằng hàng không là lĩnh vực có tính chu kỳ rất rõ. Chỉ một biến động về kinh tế, dịch bệnh, giá nhiên liệu hoặc địa chính trị cũng có thể tác động rất lớn đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp”, ông Cường nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, mở cửa thị trường không đồng nghĩa với bảo đảm thành công cho mọi nhà đầu tư. Khả năng huy động vốn, lựa chọn phân khúc khách hàng, tổ chức khai thác đội bay và kiểm soát chi phí có ý nghĩa quyết định đối với sức bền của doanh nghiệp. Những biến động như đại dịch Covid-19, giá nhiên liệu tăng cao hay bất ổn địa chính trị càng cho thấy các hãng hàng không phải xây dựng năng lực quản trị rủi ro song song với chiến lược tăng trưởng.

Sự phát triển của Vietjet là một ví dụ nổi bật về khả năng mở rộng thị trường thông qua mô hình hàng không chi phí thấp. Với mạng bay quy mô lớn, đội tàu bay hơn 100 chiếc và hoạt động trên cả thị trường nội địa lẫn quốc tế, hãng góp phần tăng cường kết nối giữa các trung tâm kinh tế, du lịch của Việt Nam với nhiều điểm đến trong khu vực và thế giới.
Trong sáu tháng đầu năm 2026, Vietjet vận chuyển hơn 13,4 triệu lượt hành khách trên khoảng 72.000 chuyến bay, khai thác 213 đường bay, gồm 46 đường bay nội địa và 167 đường bay quốc tế. Hãng cũng có kế hoạch tiếp tục mở rộng mạng bay, hướng tới các thị trường tại Trung Á và châu Âu. Cùng với kế hoạch đặt hàng hơn 600 máy bay Airbus và Boeing, những bước đi này cho thấy tham vọng phát triển dài hạn của doanh nghiệp tư nhân trong lĩnh vực hàng không.
Bên cạnh đó, Sun PhuQuoc Airways (SPA) cũng đang phát triển mạnh mẽ, kể từ khi nhận Giấy chứng nhận người khai thác tàu bay (AOC) ngày 25/9/2025 và khai thác chuyến bay thương mại đầu tiên ngày 1/11/2025, hãng đã được phê chuẩn khai thác tới hơn 10 điểm đến quốc tế tại Đông Bắc Á, Đông Nam Á và Trung Á,...
Trong ngành hàng không, vốn đầu tư lớn mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở năng lực quản trị, khả năng xây dựng mô hình kinh doanh phù hợp, kiểm soát chi phí, phát triển thị trường và thích ứng với những biến động rất mạnh của ngành.
Ngày 22/9/2026, SPA tiếp nhận chiếc A330 đầu tiên, mang số hiệu VN-A969, mở đầu kế hoạch đưa 8 tàu A330 vào đội bay đến tháng 4/2027 và nâng số tàu bay của hãng lên 21 chiếc. Từ ngày 13/11/2026, A330 dự kiến khai thác đường bay quốc tế đầu tiên Phú Quốc - Moscow (PQC-SVO), mở đầu cho mạng kết nối trực tiếp từ Phú Quốc tới Nga.
Cùng với vùng khai thác vừa được phê chuẩn tới châu Âu, SPA có thêm cơ sở để nghiên cứu các đường bay tới Trung Âu, trong đó có Praha (Cộng hòa Séc), đồng thời mở rộng khả năng khai thác trên các đường bay tới Trung Á, với các điểm đến như Almaty và Astana (Kazakhstan).
Bên cạnh Nga, châu Âu và Trung Á, SPA dự kiến đưa A330 vào khai thác các đường bay tới Nhật Bản từ tháng 1/2027 và Australia từ tháng 5/2027, từng bước mở rộng bán kính kết nối trực tiếp từ Phú Quốc.

Dẫu vậy, quy mô đội bay và mạng đường bay mới chỉ phản ánh một phần năng lực phát triển. Hiệu quả sử dụng vốn, khả năng duy trì dòng tiền, chất lượng dịch vụ và sức chống chịu trước các cú sốc thị trường vẫn là những yếu tố quyết định liệu tốc độ tăng trưởng có thể chuyển hóa thành hiệu quả kinh doanh bền vững.
Đánh giá về tác động của doanh nghiệp tư nhân tới ngành hàng không, ông Võ Huy Cường cho rằng vai trò này thể hiện rõ trên ba phương diện: bổ sung nguồn vốn, tạo động lực cạnh tranh và mở rộng quy mô thị trường.
Thứ nhất, khu vực tư nhân đã bổ sung một nguồn vốn rất quan trọng cho sự phát triển của ngành. Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư hạ tầng hàng không ngày càng lớn, nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước thì sẽ rất khó đáp ứng được tốc độ tăng trưởng của thị trường. Trước đại dịch Covid-19, hàng không Việt Nam từng nằm trong nhóm thị trường tăng trưởng nhanh nhất thế giới với mức tăng trưởng hành khách thường xuyên ở mức hai con số. Sự phát triển đó đòi hỏi lượng vốn đầu tư rất lớn cho đội tàu bay, hạ tầng sân bay, nhà ga, công nghệ và nguồn nhân lực.
Thứ hai, tư nhân tạo ra động lực cạnh tranh. Nếu chỉ có một chủ thể cung cấp dịch vụ, áp lực đổi mới thường không lớn. Nhưng khi thị trường xuất hiện nhiều doanh nghiệp cùng tham gia, các hãng buộc phải nâng cao chất lượng dịch vụ, tối ưu hóa chi phí và tìm kiếm những mô hình kinh doanh hiệu quả hơn. Người hưởng lợi cuối cùng chính là hành khách.

Thứ ba, khu vực tư nhân góp phần mở rộng quy mô thị trường. Một trong những thành công lớn nhất của hàng không Việt Nam trong hai thập kỷ qua là biến máy bay từ phương tiện dành cho một nhóm khách hàng tương đối hẹp trở thành phương tiện đi lại phổ biến của người dân. Quá trình đó có đóng góp rất lớn từ sự cạnh tranh và đa dạng hóa sản phẩm của các hãng hàng không.
Khi khu vực tư nhân tham gia, thị trường không chỉ có thêm nguồn lực mà còn có thêm những cách tiếp cận mới. Các doanh nghiệp tư nhân thường có khả năng ra quyết định nhanh hơn, linh hoạt hơn và nhạy bén hơn với nhu cầu thị trường. Điều này tạo ra áp lực đổi mới đối với toàn bộ hệ thống.
Cạnh tranh thúc đẩy các hãng tìm kiếm mô hình kinh doanh phù hợp hơn với từng phân khúc khách hàng. Khi nhiều lựa chọn về đường bay, tần suất, giá vé và dịch vụ xuất hiện, thị trường có điều kiện mở rộng sang những nhóm hành khách trước đây ít sử dụng hàng không.
Sự thay đổi không chỉ nằm ở giá vé hay số lượng chuyến bay. Mạng đường bay rộng hơn còn tạo điều kiện thuận lợi cho du lịch, giao thương, đầu tư và liên kết vùng. Các địa phương có kết nối hàng không tốt có thêm cơ hội thu hút khách du lịch, tiếp cận thị trường và tăng cường giao lưu kinh tế.

Một thay đổi đáng chú ý khác là sự xuất hiện của những cách tiếp cận mới trong quản trị và phát triển thị trường. "Các doanh nghiệp tư nhân thường có khả năng ra quyết định nhanh hơn, linh hoạt hơn và nhạy bén hơn với nhu cầu thị trường. Điều này tạo ra áp lực đổi mới đối với toàn bộ hệ thống”, ông Võ Huy Cường khẳng định.
Thực tế cho thấy sự phát triển của các hãng hàng không tư nhân đã góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa quản trị, ứng dụng công nghệ số, mở rộng mạng đường bay và nâng cao chất lượng dịch vụ trong toàn ngành. Tác động tích cực này không chỉ giới hạn ở các doanh nghiệp hàng không mà còn lan tỏa sang du lịch, thương mại, logistics và nhiều lĩnh vực kinh tế khác.

Sự linh hoạt trong tổ chức kinh doanh giúp doanh nghiệp có thể nhanh chóng điều chỉnh mạng bay, phát triển các phân khúc khách hàng và tìm kiếm cơ hội tại thị trường mới. Với những hãng có định hướng quốc tế, việc hợp tác với các nhà sản xuất máy bay, đối tác tài chính và doanh nghiệp dịch vụ còn tạo ra khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hàng không khu vực.
Tuy nhiên, đổi mới quản trị chỉ thực sự tạo ra lợi thế khi đặt trên nền tảng an toàn, tuân thủ và hiệu quả. Hàng không là ngành có yêu cầu nghiêm ngặt về kỹ thuật, khai thác và bảo dưỡng. Tốc độ ra quyết định nhanh cần đi cùng hệ thống quản trị rủi ro, năng lực nhân sự và quy trình kiểm soát đủ mạnh để bảo đảm tăng trưởng không làm suy giảm chất lượng vận hành.
Ở góc độ rộng hơn, đóng góp của tư nhân còn nằm ở khả năng tạo ra nhu cầu đối với các ngành dịch vụ hỗ trợ như bảo dưỡng, phục vụ mặt đất, cung ứng suất ăn, đào tạo nhân lực và logistics hàng không. Khi quy mô khai thác tăng, những lĩnh vực này có thêm cơ hội phát triển, qua đó mở rộng tác động kinh tế của ngành.
Nhìn lại chặng đường phát triển của hàng không dân dụng Việt Nam, Cục trưởng Cục Hàng không Việt Nam, Uông Việt Dũng đánh giá hàng không đã thực sự trở thành một lĩnh vực kinh tế - kỹ thuật quan trọng, đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và hội nhập quốc tế.
Theo ông, sự gia nhập thị trường của nhiều hãng hàng không mới từ năm 2011 như Vietjet Air, Bamboo Airways, Vietravel Airlines, Sun PhuQuoc Airways... đã thúc đẩy cạnh tranh và đa dạng hóa dịch vụ, giúp hành khách có thêm lựa chọn phù hợp với nhu cầu và khả năng chi trả. Hàng không đã trở thành phương tiện đi lại phổ biến và giữ vai trò quan trọng trong kết nối các trung tâm kinh tế, du lịch trong nước với thế giới.
Sự gia nhập thị trường của nhiều hãng hàng không mới (như Vietjet Air, Bamboo Airways, Vietravel Airlines, Sun PhuQuoc Airways...) đã thúc đẩy tính cạnh tranh, đa dạng hóa trải nghiệm dịch vụ.
Cục trưởng Uông Việt Dũng cũng nhấn mạnh tác động của hàng không đối với chuỗi sản xuất, cung ứng và tiêu thụ, cũng như mối liên hệ với du lịch, thương mại và đầu tư. Đặc biệt, hàng không còn là cầu nối giao thương quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam và thể hiện năng lực hội nhập của quốc gia.
Cục trưởng Cục Hàng không Việt Nam mong muốn các đơn vị tiếp tục đồng hành cùng cơ quan quản lý trong quá trình phát triển ngành theo hướng hiện đại, xanh, thông minh và bền vững; tăng cường năng lực cạnh tranh, nâng cao chất lượng dịch vụ, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đây cũng là những yêu cầu ngày càng quan trọng đối với khu vực tư nhân. Mở rộng đội bay và mạng đường bay có thể giúp doanh nghiệp gia tăng quy mô, nhưng năng lực cạnh tranh dài hạn còn phụ thuộc vào khả năng khai thác hiệu quả hạ tầng, quản lý chi phí, duy trì chất lượng dịch vụ và thích ứng với các tiêu chuẩn mới về công nghệ, môi trường và an toàn.
Trong thời kỳ mới, ngành hàng không Việt Nam đứng trước cơ hội tiếp tục mở rộng quy mô nhờ nhu cầu đi lại, du lịch và giao thương quốc tế. Song cơ hội chỉ có thể chuyển hóa thành tăng trưởng bền vững nếu các hãng có chiến lược đầu tư thận trọng, hệ thống hạ tầng được phát triển đồng bộ và môi trường kinh doanh khuyến khích đổi mới, cạnh tranh công bằng.
Vai trò của khu vực tư nhân vì thế không chỉ được đo bằng số hãng tham gia thị trường, số máy bay được đặt mua hay số đường bay mới được mở. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng huy động nguồn lực xã hội, mở rộng khả năng tiếp cận hàng không, thúc đẩy đổi mới và tạo hiệu ứng lan tỏa cho nhiều ngành kinh tế. Sự kết hợp giữa nguồn lực tư nhân, thể chế minh bạch và năng lực điều phối hiệu quả của Nhà nước sẽ góp phần đưa hàng không Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, an toàn, hiệu quả và nâng cao năng lực cạnh tranh trong khu vực cũng như trên thế giới.
Nhận thông tin mới nhất từ Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng không Việt Nam
Bạn có thể xem thử email gần nhất tại đây.